Łódzkie Tramwaje i Autobusy

.

ZAJEZDNIE TRAMWAJOWE
STRONA GŁÓWNA

.

Zajezdnia tramwajowa Brus
czynna od 1910

zarys historyczny
hala
tory postojowe
tabor
linie
Muzeum Komunikacji Miejskiej (projekt niezrealizowany)

Zajezdnia tramwajowa Brus mieści się w Łodzi przy ul. Konstantynowskiej 115 (u zbiegu Lontowej). Jest najmniejszą i jedną z bardziej urokliwych w Polsce. Zawdzięcza to swojej infrastrukturze, która przez sto lat zmieniła się stosunkowo niewiele. Była trzecią i ostatnią remizą (zajezdnią) wybudowaną przez Łódzkie Wąskotorowe Elektryczne Koleje Dojazdowe (dalej: ŁWEKD). Potrzeba jej powstania zrodziła się wraz z budową linii do Konstantynowa Łódzkiego, której położenie było dość odległe od istniejących zajezdni na Chocianowicach i Helenówku. Dla uniknięcia kosztów, wynikających z  korzystania z miejskich torów należących do Kolei Elektrycznej Łódzkiej (dalej: KEŁ), ŁWEKD postanowiły wykupić grunty rolne o powierzchni ok. sześciu tys. metrów kwadratowych  w podłódzkiej miejscowości Brus i wybudować na nich własną zajezdnię. W dniu 17.12.1910 r. uroczyście uruchomiono linię tramwajową do Konstantynowa Łódzkiego. Tę datę przyjęto również za oficjalne otwarcie zajezdni. (foto 1)
Współczesna lokalizacja zajezdni:
www.zumi.pl
 

1
Opis:
Uroczyste otwarcie zajezdni Brus i linii do Konstantynowa Łódzkiego.
Foto: Ze zbiorów MKM MPK-Łódź; 17.12.1910 r.

2
Opis:
Rysunek orientacyjny zajezdni Brus; lata 40. XX w.
Opracowanie: Wojciech Dębski
 

Zajezdnię wyposażono w pięciostanowiskową halę z kanałami oraz budynki gospodarcze, z których większość wybudowano z cegły. Oprócz głównego, piętrowego domu mieszkalnego, powstał obok mniejszy – parterowy oraz hala maszynowa i budynek magazynowy z kuźnią. Zajezdnia posiadała także własną studnię. Całość ogrodzono drewnianym parkanem. Na powyższym rysunku (foto 2) przedstawiono układ torów i usytuowanie pomieszczeń gospodarczych. Rysunek powstał na bazie archiwalnego planu z lat 40. i nie wiadomo, czy w momencie uruchomienia zajezdnia posiadała wagę i wieżę ciśnień.

Linia tramwajowa oraz zajezdnia były dumą i symbolem postępu dla gminy Brus. Przystanek nazywano „stacyjką”, której ówczesną pracą kierowali zawiadowca z pomocą drogomistrza i mistrz zaplecza. Wszyscy mieli mieszkania na terenie zajezdni. Pracownicy „kolejki dojazdowej” podlegali ustawodawstwu kolejowemu, a więc formalnie byli kolejarzami. Z drugiej strony ich praca nie odbiegała znacząco od pracy łódzkich tramwajarzy, do których chyba było im bliżej. Najliczniejszą grupę stanowili konduktorzy i motorniczowie. To głównie oni, z racji umundurowania i bezpośredniego obcowania z pasażerami, kreowali wizerunek tramwajarzy, którzy w tamtych czasach cieszyli się dużym szacunkiem. Nie wiadomo jak liczna była początkowo załoga na Brusie - prawdopodobnie nie przekraczała 70 osób.
 

3
Opis:
Widok ogólny na zajezdnię Brus.
Przed zajezdnią skład wagonów GE58 "Berlinka" + U104.
Foto: Ze zbiorów MKM MPK-Łódź; ok. 1912 r.

4
Opis:
Widok ogólny na zajezdnię Brus.
Foto: Janusz Kowalski.
Ze zbiorów MKM MPK-Łódź; 1979 r.

   

5
Opis:
Widok na ul. Konstantynowską przy zajezdni Brus.
Foto: Wojciech Dębski; 21.05.2010 r.

6
Opis:
Widok na ul. Konstantynowską przy zajezdni Brus.
Foto: Wojciech Dębski; 12.03.2006 r.

   

7
Opis:
Widok ogólny zajezdni Brus.
Foto: Wojciech Dębski; 30.12.2008 r.

8
Opis:
Widok ogólny zajezdni Brus.
Foto: Wojciech Dębski; 30.12.2008 r.

   

9
Opis:
GT6 - 47. W głębi budynek biurowy
(dawniej mieszkalny) z widocznymi śladami przebudowy.
Foto:
Wojciech Dębski; 2000 r.

 

10
Opis:
Po lewej budynek biurowy (dawniej mieszkalny). Na rysunkach poniżej jego wcześniejszy wygląd.
Po prawej dawny budynek administracyjny, który od 1910 r.
stoi w niezmienionej formie.
Foto: Wojciech Dębski; 21.05.2010 r.

   

11
Opis:
Elewacja budynku mieszkalnego, wybudowanego w 1918 r., następnie przebudowanego na biurowy (widok od strony południowej).
Foto:
Rysunek ze zbiorów MKM MPK-Łódź.

12
Opis:
Elewacja budynku mieszkalnego, wybudowanego w 1918 r., następnie przebudowanego na biurowy (widok od strony wschodniej).
Foto:
Rysunek ze zbiorów MKM MPK-Łódź.

Pierwotny układ torów na zajezdni był prosty i nie posiadał nawet mijanki. Zmiany w jego układzie powstały dopiero w latach 50. XX w. i związane były głównie z rozbudową.
W 1918 r. dokonano przebudowy małego budynku mieszkalnego. Nowy obiekt był podpiwniczony i posiadał użytkowe poddasze. Kolejną jego modernizację przeprowadzono prawdopodobnie w latach 60. XX w. (obecnie znajdują się w nim pomieszczenia biurowe i dyspozytornia). Zmian w zajezdni dokonano także w II połowie lat 20. XX w. Wieloletni pracownik ŁWEKD, inż. Paweł Michałkiewicz, tak wspominał rok 1929:


W roku 1929 rozpoczęła się kolejna, ważna inwestycja - budowa nowej linii tramwajowej z Konstantynowa do Lutomierska o długości 8 km. I znów stanęło przed nami zadanie modernizacji podstacji w Brusie: stare przetwornice rotacyjne zastąpić trzeba było nowoczesnymi urządzeniami z prostownikami rtęciowymi. Kolejną nowinką techniczną było wprowadzenie na wagonach silnikowych pantografów ze ślizgowymi odbierakami prądu. Zmieniono odpowiednio konstrukcję sieci trakcyjnej na wszystkich liniach. Postęp był zdecydowany: zmniejszyła się awaryjność, wzrosła prędkość komunikacyjna (...)

Wprowadzenie pantografów w miejsce rolkowych odbieraków prądu, wymusiło modernizację sieci trakcyjnej na terenie zajezdni. Drewniane słupy do jej podwieszania zastąpiono wówczas stalowo-kratowymi. W związku z uruchomieniem nowej linii (1.07.1929 r.), przybyło kilka wagonów oraz powiększyła się załoga. W latach 30. prawdopodobnie nie zaszły żadne istotne zmiany. Niestety, niewiele wiadomo również o historii zajezdni w kolejnych latach.
W 1945 r., dwa tygodnie po wyzwoleniu, sieć trakcyjna i tabor były prawie gotowe do rozpoczęcia eksploatacji. Problem stanowiły silniki wagonów, które wymagały smarowania. Jedna z gazet przytaczała wspomnienia pewnego pracownika:


Oleju nie było. Z pomocą tramwajarzom przyszedł przedwojenny jeszcze wójt gminy, który zdradził cenną tajemnicę, że w bunkrze obok zajezdni schowanych jest piętnaście beczek oleju lotniczego. Dzięki temu naoliwione Berlinki z Brusa pojawiły się na trasie(...)

W 1948 r. po zjednoczeniu KEŁ i ŁWEKD powstało jedno przedsiębiorstwo pod nazwą Miejskie Zakłady Komunikacyjne (MZK), następnie od 1950 r. Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne (dalej: MPK). Spośród pięciu łódzkich zajezdni Brus oznaczono cyfrą „4”.
W 1954 r. przydzielono do zajezdni jedną brygadę linii 9. To swoista ciekawostka, że z byłych, podmiejskich zajezdni ŁWEKD, właśnie najmniejszy Brus jako pierwszy rozpoczął obsługiwać linię miejską. W tym czasie zakład odnosił sukcesy we współzawodnictwie, o czym skrupulatnie donosiła prasa wydawana wewnątrz firmy.

 

13
Opis:
Notatka z "Tramwajarza Łódzkiego"; 30.08.1954 r.

14
Opis:
Notatka z "Tramwajarza Łódzkiego"; 22.07.1955 r.

Na przełomie lat 50. i 60. wymieniono na Brusie tabor. W kolejnych latach zajezdnia się rozrosła. Przybywało torów, wagonów oraz brygad obsługujących linie. Okres ten niezwykle miło wspominają emerytowani pracownicy, którzy podkreślali, że na Brusie panowała iście rodzinna atmosfera.

15
Opis:
Załoga przy hali i wagonie GE58 "Berlinka.
Zdjęcie z "Tramwajarza Łódzkiego"; lata 50. XX w.

16
Opis:
Pamiątkowe zdjęcie załogi na tle wagonu 5N1 - 27.
Foto: Marian Linczewski; 1973 r.

Jedną z ciekawszych dekad były lata 70. Z zajezdni wyjeżdżało wtedy najwięcej składów w historii. Oprócz podmiejskich linii 43 i 43 bis wagony z Brusa miały swój udział również w obsłudze miejskich linii: 8, 9, 13, 17, 17 bis i 23. Pod koniec 1979 r. w ZKT-4 pracowało 128 osób. Najliczniejszą grupę stanowili pracownicy ruchu, czyli motorniczowie i konduktorzy - 83 osoby. Ponadto zatrudniano 35 pracowników zaplecza remontowego i 10 pracowników administracji i dozoru. Niestety, coraz trudniej było pozyskać nowych pracowników, którzy wiązaliby przyszłość z MPK. Głównym powodem tego stanu rzeczy były mało atrakcyjne płace na wielu stanowiskach i nienajlepsze warunki pracy. Czynniki te miały wpływ na bardzo duże rotacje kadrowe w tamtych czasach.
Mimo nie zawsze sprzyjających okoliczności, udało się zagospodarować niemal każdy kawałek terenu zajezdni, która wyglądała estetycznie. Zadbano o zieleń, między torami ułożono płytki chodnikowe, a za dekoracyjne krawężniki posłużyły stare autobusowe opony, które odmalowano na kolorowo. Nie zapomniano też o tablicach informacyjnych, BHP i planszach propagandowych.

17
Opis:
Widok ogólny zajezdni Brus.
Foto: Leszek Pohoryles; początek lat 80.

18
Opis:
Fragment placu postojowego.
Foto: Wojciech Dębski; 24.05.2008 r.

Oprócz walorów estetycznych, zajezdnia wzbogaciła się o nowe miejsca w budynkach administracyjnych. Utworzono pomieszczenia na nowe szatnie, natryski, pokoje śniadaniowe oraz świetlicę. Załoga w czynie społecznym, z materiałów przeznaczonych na złom, zbudowała sobie parking pod dachem dla pojazdów jednośladowych.
We współzawodnictwie międzyzakładowym Brus znów wygrywał. Prasowe „sukcesy” jednak niewiele wspólnego miały z prawdziwą rzeczywistością. Właśnie w tym okresie - wydawać by się mogło dobrym dla zajezdni - podjęto decyzję o jej likwidacji. W obliczu planowanej rozbudowy sieci tramwajowej w mieście i budowy nowej, dużej zajezdni przy ul. Telefonicznej, niewiele przemawiało na korzyść Brusa. Zajezdnia była mała, z nieprzelotową halą i przestarzałym wyposażeniem. Jednocześnie zrodził się pomysł, aby stworzyć tam muzeum komunikacji miejskiej. Kryzys gospodarczy lat 80. całkowicie zniweczył te plany. Sieci nie powiększono, a budowa „Telefonicznej” wydłużyła się o kilka lat. Muzeum na Brusie nie powstało, przetrwała za to zajezdnia, choć widmo likwidacji towarzyszyło jej aż do momentu powstania spółki z o.o. Tramwaje Podmiejskie (dalej: TP). W tym czasie „czwórka” jako jedyna nie otrzymała żadnego nowego wagonu. Dostawy ośmiu używanych GT6 z Bielefeld i kilkunastu 803N w latach 1990 i 1991 były podyktowane koniecznością zastąpienia mocno wysłużonych 5N, które ostatecznie wycofano z użytku w październiku 1991 r.

19
Opis:
Zajezdnia Brus. W głębi skład 5N1 + 5ND1.
Foto: Ze zbiorów Wojciecha Dębskiego; 1986 lub 1987 r.

20
Opis:
Zajezdnia Brus. Po prawej 5N1 - 4070.
Foto: Ze zbiorów Wojciecha Dębskiego; 1986 lub 1987 r.

   

21
Opis:
Metalowy słup po dawnym stanowisku do przeglądu pantografów. Na zdjęciu od lewej: GT6 - 4044, 803N - 10, GT6 - 4043, 4041, techniczny 5N1 - 42108, złomowy 803N - 4489
Foto:
Wojciech Dębski; 18.06.1995 r.

22
Opis:
803N - 2 w nowym firmowym malowaniu TP.
Obok stanowisko do przeglądu pantografów.
Foto:
Wojciech Dębski; 28.01.1997 r.
 

Przemiany gospodarcze dokonujące się w Polsce po 1989 r. znalazły również odbicie w nowej organizacji przedsiębiorstwa. W dniu 18.12.1991 r. Rada Miejska w Łodzi podjęła uchwałę w sprawie wyboru przez Gminę Łódź organizacyjno-prawnej formy prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie lokalnego transportu zbiorowego, wykonywanego do tej pory przez MPK Łódź. Niespełna rok później w dniu 26.11.1992 r., w Sądzie Rejonowym zarejestrowano spółkę pod nazwą „MPK-Łódź Sp. z o.o.”. Podlegała ona przepisom prawa handlowego i miała zapewnić komunikację na terenie Łodzi i w okolicach. Spółka zawarła z Gminą umowę o nieodpłatnym użytkowaniu budynków i ruchomych środków trwałych byłego MPK Łódź. Dla zagospodarowania pozostałego majątku oraz spłaty zobowiązań finansowych likwidowanego przedsiębiorstwa utworzono czasowo jednostkę organizacyjną pod nazwą „MPK Łódź - w likwidacji”. I tak historia niejako zatoczyła koło. Zajezdnia na Brusie znów pozostała tylko z liniami do Konstantynowa Łódzkiego i Lutomierska.
Po dwuletnim okresie likwidacji zajezdni Brus jako dawnego zakładu MPK, w dniu 1.02.1994 r. rozpoczęła działalność spółka z o.o. „Tramwaje Podmiejskie”, której udziałowcami zostały gminy Łódź, Konstantynów i Lutomiersk. Od tej pory Spółka świadczy usługi przewozowe na liniach 43 i 43 bis. Oprócz tramwajów, od 20.07.1999 r., Spółka świadczy również usługi przewozowe busami, a od kilku lat także autobusami na linii 97. Dzięki przychylności i zaangażowaniu Władz, co jakiś czas organizowane są imprezy okolicznościowe we współpracy ze stowarzyszeniem Klub Miłośników Starych Tramwajów.

 

23
Opis:
GT6 - 47 przed wyjazdem z Brusa na nocną imprezę.
Foto:
Wojciech Dębski; 02.07.2000 r.

24
Opis:
Impreza z okazji 20-lecia wagonów GT6 z Łodzi. Od lewej: 47 oraz gościnnie z Helenówka 40, 72, 123.
Foto:
Łukasz Stefańczyk; 05.06.2010 r.

Więcej informacji o Spółce znajduje się na stronie:
Tramwaje Podmiejskie Spółka z o.o.

Hala

Halę wybudowano z cegły w 1910 r. Od początku posiada pięć torów. Cztery z nich, o długości 97 m każdy, znajdują się w części głównej i posiadają kanały. W małej hali obok znajduje się jeden tor o długości 82 m, który częściowo również posiada kanał. Hala liczy 100 m długości, pozostałe parametry podane są na rysunku poniżej.
Początkowo cały tabor mieścił się na czterech torach w głównej części. Tam dokonywano także przeglądów bieżących. Bardziej zaawansowanych napraw lub remontów dokonywano w hali jednotorowej. Z powodu braku materiałów i zdjęć, niewiele wiadomo na temat ich początkowego wyposażenia.

25
Opis:
Rysunek techniczny hali z kanałami (części głównej).
Foto:
Ze zbiorów MKM MPK-Łódź

26
Opis:
Wnętrze hali w zajezdni Brus. Mycie wagonów 5ND1.
Od lewej stoją: 770, 787, 777.
Foto:
Ze zbiorów Marcina Szymaniaka; koniec lat 60. XX w.
 

27
Opis:
Wagony GT6 krótko po dostawie z Bielefeld. Od lewej 4043, 4044, 826. Wnętrze hali w zajezdni Brus.
Foto:
Joachim Grimm. Ze zbiorów Łukasza Stefańczyka; 6/7.09.1990 r.

   

28
Opis:
Wnętrze hali w zajezdni Brus.
Foto:
Wojciech Dębski; 25.03.2008 r.

29
Opis:
Wnętrze hali w zajezdni Brus.
Foto:
Wojciech Dębski; 25.03.2008 r.

   

30
Opis:
Wnętrze małej hali w zajezdni Brus.
Foto:
Wojciech Dębski; 25.03.2008 r.
 

31
Opis:
Fragment szyny ułożonej w 1910 r.
Mała hala w zajezdni Brus.
Foto:
Wojciech Dębski; 25.03.2008 r.

Tory postojowe

Przez wiele lat wagony stacjonowały głównie w hali postojowej, która do obsługi niewielkiej ilości taboru była wystarczająca. W latach 50. i 60. XX w. rosnąca w mieście ilość linii oraz taboru potrzebnego do ich obsługi sprawiła, że łódzkie zajezdnie musiały zostać powiększone i częściowo zmodernizowane. Nie ominęło to także zajezdni obsługujących dawniej wyłącznie linie podmiejskie.
Zmiany w układzie torowym zajezdni Brus nastąpiły prawdopodobnie jeszcze w latach 50. XX w. Następnie zaczęto ją powiększać. Niestety, na chwilę obecną nie są znane dokładne daty rozbudowy układu torowego. Zmian dokonywano etapami. W pierwszej kolejności wybudowano swego rodzaju pętlę wokół hali wraz ze ślepo zakończoną bocznicą (foto 32). Nowy układ torów ułatwił manewry dla tramwajów wyjeżdżających w kierunku miasta - po przeglądach ustawiano je według kolejności wyjazdów. W naturalny sposób zwiększyła się także liczba miejsc postojowych.

Plany z układami torowymi - lata 60. XX w.

32
Opis:
Plan z układem torowym zajezdni Brus.
Stan na 1.01.1967 r.
Foto: Ze zbiorów MKM MPK-Łódź

33
Opis:
Plan z układem torowym i ilością miejsc postojowych
dla wagonów 5N na zajezdni Brus.
Foto: Ze zbiorów MKM MPK-Łódź

Powyższe plany ukazują różnice przy wjeździe i wyjeździe do zajezdni. Prawdopodobnie ślepo zakończona bocznica miała uzyskać połączenie z głównym torem wjazdowym (wyjazdowym) od strony Konstantynowa Łódzkiego. Wówczas wagony po objechaniu hali mogłyby wyjeżdżać w obu kierunkach. Ostatecznie zajezdniowy tor od ul. Lontowej połączono łukiem północno-zachodnim z torem liniowym. Tym samym powstał tzw. trójkąt manewrowy, umożliwiający wyjazdy w obu kierunkach. Jest on wykorzystywany do chwili obecnej podczas manewrów. Ślepo zakończona bocznica została wydłużona, ale nigdy nie połączono jej z torami wjazdowymi przy ul. Konstantynowskiej.
W kolejnych latach dalej dobudowywano tory poza halą. W północno-wschodnim narożniku tego obiektu ułożono rozjazd oraz drugi tor, umożliwiający jazdę wokół hali. Na placu postojowym zbudowano w sumie cztery tory, z których najbliższy ul. Lontowej do lat 80. XX w. był w północnej części ślepo zakończony. Budowa łuku wraz z rozjazdem była jak dotąd ostatnią zmianą w układzie torowym zajezdni.

34
Opis:
Skład 5N1 - 4082 + 5ND1 na placu postojowym.
Tor po lewej do lat 80. XX w. był ślepo zakończony.
Foto: Joachim Grimm.
Ze zbiorów Łukasza Stefańczyka; 6/7.09.1990 r.

35
Opis:
Tory postojowe.
Od lewej: GT6, 803N - 2, 803N - 4997, 5N1 - 4067, GT6 - 4041.
Foto: Wojciech Dębski; 2.04.1994 r.
 

   

36
Opis:
Tory postojowe w zimowy wieczór.
Po lewej złomowe 803N - 11, GT - 4046.
Po prawej pług 2N2 - , odstawiony M8S - 1012, GT6 - 47.
Foto: Wojciech Dębski; 12.02.2006 r.

37
Opis:
Wagony techniczne na torach postojowych. Od lewej:
Platforma 103, sieciowy 92013, pług 101
Foto: Wojciech Dębski; 15.03.2007 r.
 

Tabor

Tabor, który eksploatowano na Brusie przez sto lat, można ogólnie podzielić na trzy generacje: „Berlinki”, „eNki” oraz „przegubowce”. W przypadku wagonów silnikowych chodzi o czteroosiowe GE58, dwuosiowe 5N oraz przegubowe 803N i GT6. Doczepy były wyłącznie dwuosiowe. W obsłudze zajezdni przewinęły się także wagony innych typów, ale ich liczba i służba miały charakter marginalny.
Zajezdnia Brus nie miała szczęścia do nowych wagonów i oprócz przełomu lat 50. i 60. XX w. znajdowały się w jej obsłudze najczęściej pojazdy po wieloletniej eksploatacji. Już w 1910 r. na inaugurację Brus otrzymał prawie dziesięcioletnie, silnikowe „Berlinki” GE58 oraz nieco nowsze doczepy typu GE i U104. W tym czasie ŁWEKD kupowały nowe U104, ale przeznaczono je dla zajezdni na Chocianowicach i Helenówku. Podobnie było pod koniec lat 20. XX w., gdy dokonywano kolejnych zakupów nowych wagonów. Tym razem Lilpopy LRL przydzielono na Helenówek.
"Berlinki", to niezwykle zasłużone wagony w historii zajezdni Brus. Eksploatowano je tam blisko pół wieku. Typów doczep było nieco więcej, a część z nich do końca lat 50. jeździła z nieoszklonymi (odkrytymi) pomostami.
W 1948 r. nastąpiło połączenie łódzkich przedsiębiorstw tramwajowych KEŁ i ŁWEKD. Nie wpłynęło to początkowo na zmiany w obsłudze taborowej. Wciąż utrzymywał się podział sprzed lat, a zajezdnia Brus nadal obsługiwała wyłącznie podmiejskie linie do Konstantynowa i Lutomierska.
W 1954 r. na Brus trafiły dwa wagony typu Lilpop III, które eksploatowano dotąd na liniach miejskich. Sprowadzono je do obsługi linii 9 (brygada 6). Lilpopy sporadycznie kursowały również na liniach do Konstantynowa i Lutomierska, ale ponoć nie były zbyt lubiane przez motorniczych, którzy jeździli praktycznie tylko "Berlinkami". Podobnie było z wagonem "Baden", który w latach 50. kursował jako zasilający na linii konstantynowskiej. W kwietniu 1958 r. zajezdnia posiadała łącznie 25 wagonów. Prawdziwą ciekawostką były dwuosiowe Herbrand GE58 - 71 i Lilpop III - 153, a więc wagony, które - jak się po latach okazało - zostały odrestaurowane i zachowane na historyczne, i istnieją do czasów współczesnych.
Lata 50., to czas dostaw nowego taboru dla Łodzi. Niestety, do 1959 r. Brus był jedyną łódzką zajezdnią, która nie otrzymała żadnego nowego tramwaju. Na dodatek ponad dziewięćdziesiąt procent ówczesnego stanu, to wagony wyprodukowane przed I wojną światową!

WAGONY SILNIKOWE

Stan na rok

Ilość łączna

Typ

Ilość

Numery taborowe

ok. 04.1958

13

Herbrand GE58 "Berlinka"

11

1001, 1003, 1004, 1005, 1006, 1007, 1008, 1009, 1012, 1013, 1014.
Lilpop III

1

153
Herbrand GE58 (dwuosiowy)

1

71

WAGONY DOCZEPNE

Stan na rok

Ilość łączna

Typ

Ilość

Numery taborowe

ok. 04.1958

12

Herbrand GE

7

1101, 1103, 1104, 1114, 1115, 1119, 1124
U104

1

1135
Baden

3

1182, 1184, 1185
Herbrand

1

323

W 1959 r. rozpoczęto wymianę taboru. Swój pierwszy w historii nowy wagon zajezdnia Brus otrzymała w dniu 23.05.1959 r. Był nim 5N1 - 27. Kolejne sprowadzono w lipcu i sierpniu. W dniu 21.01.1960 r. skreślono z inwentarza zajezdni trzy ostatnie „Berlinki” - 1001, 1006 i 1012. Przez kilka miesięcy kursowały dość ciekawe składy złożone z wagonów silnikowych typu 5N1 i doczep starego typu: GE, U104, „Baden” lub nieco nowszych Sanoków. Doczepy typu Herbrand GE wycofano 28.06.1960 r., natomiast ostatnie U104 (1124) i „Baden” (1185) skreślono w dniu 13.05.1961 r. Nowe doczepy 5ND1 dostarczano na Brus w latach 1960 - 1961.
Rok 1961 był dla tej małej zajezdni wyjątkowy. Nigdy przedtem, ani nigdy później nie zdarzyło się tak, aby posiadała ona sto procent taboru, którego wiek nie przekraczał trzech lat.
Jako pierwsza łódzka zajezdnia całkowicie ujednoliciła typ eksploatowanego taboru (wyłącznie 5N). Biorąc jednak pod uwagę jej nieduży stan inwentarzowy i dostawy do Łodzi ponad siedmiuset wagonów generacji N (najwięcej w Polsce), fakt ten nie wydaje się niczym nadzwyczajnym.
Po przebudowie i powiększeniu zajezdni, możliwość zawracania wokół niej pozwoliła na obsługę wozów jednokierunkowych. Pierwszy z nich zmodernizowano dla Brusa w warsztatach MPK w 1967 r. (5N1 - 33), a kolejne do 1969 r. W tym czasie kierowano je głównie do obsługi linii miejskich.

38
Opis:
Wagon 5N1 - 16 przed halą zajezdni Brus.
Foto: Ze zbiorów Wojciecha Dębskiego; ok. 1973 r.
 

39
Opis:
Doczepa 5ND1 - 767 z Brusa reklamowała w latach
1972 - 1976 łódzkie ZOO.
Foto: Marek Buchowicz; ok. 1975 r.

W dniu 8.12.1971 r. oddano do użytku w Konstantynowie Łódzkim tzw. trójkąt manewrowy. Linia 43 bis była ostatnią w obsłudze Brusa, gdzie przepinano wagony na krańcówce. Od tej pory w wersji dwukierunkowej potrzebne były wyłącznie doczepy, niezbędne do spinania składów trzywagonowych (jeździły jako środkowe). Braki taboru jednokierunkowego sprawiły jednak, że i wozy silnikowe w wersji pierwotnej pozostawały w ruchu. Eksploatowano je na Brusie do 1976 r. Ostatnie z numerami: 16, 18, 27, 29, 30 i 32 przekazano na Helenówek w latach 1975 - 1976.
Od końca 1973 r. zajezdnia otrzymywała stopniowo wagony z drzwiami automatycznymi (łamanymi). Lata 1972 - 1976 to zresztą najciekawszy okres w odmianach i modernizacjach wozów generacji N na Brusie. Dodatkową atrakcją była doczepa 5ND1 - 767, która pomalowana na zielono prezentowała sylwetki zwierząt, reklamując łódzkie ZOO.

WAGONY SILNIKOWE

Stan na rok

Ilość łączna

Typ

Ilość

Numery taborowe

ok. 05.1978

25

5N1

25

17, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 31, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 44, 45, 47, 49, 53

WAGONY DOCZEPNE

Stan na rok

Ilość łączna

Typ

Ilość

Numery taborowe

ok. 05.1978

32

5ND1

33

640, 644, 645, 674, 684, 685, 695, 702, 703, 758, 759, 760, 761, 762, 763, 764, 765, 767, 768, 769, 770, 771, 772, 773, 774, 775, 776, 777, 801, 802, 803, 805, 806,
czerwony - wagony dwukierunkowe, drzwi dwuskrzydłowe, przesuwne ręcznie
zielony - wagony jednokierunkowe, drzwi dwuskrzydłowe, przesuwne ręcznie
czarny - wagony jednokierunkowe, drzwi czteroskrzydłowe, łamane automatycznie

W dniu 30.06.1980 r. po raz ostatni wyjechały na trasę składy trzywagonowe. Dwukierunkowe doczepy przekazano następnie na Helenówek. Pożegnano także konduktorów, którzy nieprzerwanie od 1910 r. pełnili służbę na linii konstantynowskiej, a od 1929 r. na lutomierskiej. Od dnia 1.07.1980 r. wszystkie składy obsługiwane przez zajezdnię Brus były dwuwagonowe, posiadały automatycznie otwierane i zamykane drzwi oraz tzw. samoobsługę.
Na początku lat 80., w wyniku kłopotów z zaopatrzeniem w czerwony lakier (farbę), część taboru w Łodzi przemalowano na inne kolory - głównie na zielono. Nie ominęło to także wagonów z Brusa. W 1983 r., w barwach kremowo-zielonych jeździły 5N1 – 39 i 5ND1 – 790, a kremowo-szarych 5ND1 - 807.
W 1984 r. przeniesiono z zajezdni Dąbrowskiego zmodernizowany wóz 2N2 - 5. Był to jedyny przedstawiciel tej serii, jaki w ogóle stacjonował na Brusie, który jednak z racji ujednolicenia przy remoncie z typem 5N szczególnie się nie wyróżniał.
Druga połowa lat 70. i pierwsza połowa lat 80. to okres największej ilości taboru w ZKT-4. Czasami przekraczała ona 60 jednostek, co w przypadku tak małej zajezdni było nie lada wyzwaniem. Brak możliwości bezpośredniego wjazdu od strony Łodzi oraz ślepo zakończone tory przeglądowe w hali bardzo utrudniały manewry wagonami. (Brus jest jedyną czynną zajezdnią z nieprzelotową halą).

 

40
Opis:
Wagony 5N przed halą zajezdni Brus.
Od lewej: 5ND1 - 711, 710, 5N1 - 33.
Foto: Ze zbiorów Wojciecha Dębskiego; 1984 lub 1985 r.

41
Opis:
Skład 5N1 + 5ND1 - 744 przed halą zajezdni Brus.
Foto: Ze zbiorów Wojciecha Dębskiego; 1984 lub 1985 r.
 

Przez całe lata 80. dostarczano do Łodzi nowe wagony tramwajowe, ale Brus - szykowany do likwidacji - pominięto. Załoga próbowała wprowadzać własne ulepszenia. To tu skonstruowano w wozach generacji N pierwsze, całkowicie zabudowane kabiny dla motorniczych, czy elektryczne wycieraczki na czołowej szybie. Patrząc jednak na tabor innych zajezdni trudno było oprzeć się wrażeniu, że praca na przestarzałych konstrukcyjnie „eNkach”, była trochę „za karę”. Po koniec lutego 1990 r. wagony dwuosiowe stacjonowały już tylko tutaj. Na dodatek stanowiły sto procent posiadanego taboru!
W dniu 30.07.1990 r. przyjęto na inwentarz pierwsze w historii zajezdni wagony przegubowe. Były to GT6 otrzymane z niemieckiego Bielefeld. Do stycznia 1991 r. włączono do eksploatacji osiem pojazdów tego typu. „Nowe” tramwaje były w podobnym wieku, co eksploatowane „eNki’, ale konstrukcyjnie znacznie bardziej nowoczesne. W grudniu 1990 r. przeniesiono z Chocianowic pierwsze „przeguby”, czyli wagony 803N - 4471, 4476 i 4981. W następnym roku rozpoczęto likwidację wozów dwuosiowych, zastępując je kolejnymi przegubowcami.

WAGONY SILNIKOWE

Stan na rok

Ilość łączna

Typ

Ilość

Numery taborowe

30.08.1991

31

5N1

13

4066, 4067, 4072, 4073, 4075, 4076, 4088, 4089, 4092, 4094, 4096, 4102, 4150*

GT6

8

4040, 4041, 4042, 4043, 4044, 4045*, 4046, 4047

803N

10

4471, 4476, 4478, 4479, 4483, 4489, 4491, 4496, 4981, 4984

WAGONY DOCZEPNE

Stan na rok

Ilość łączna

Typ

Ilość

Numery taborowe

30.08.1991

11

5ND1

11

4540, 4542, 4593, 4657, 4754, 4759, 4762, 4774, 4776, 4778, 4790
* wagony wyłączone z ruchu i odstawione

W latach 90. nastąpiły spore zmiany w łódzkiej komunikacji. Zredukowano liczbę taboru i brygad obsługujących linie. Zawieszono kilka z nich oraz zlikwidowano bezpowrotnie niektóre trasy. Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne podzielono na kilka spółek. Zmiany zaszły także na Brusie. W dniu 28.10.1991 r. skreślono z inwentarza ostatnie dwuosiowe wagony generacji N. Wśród nich wóz 4075 (dawny 25), eksploatowany od nowości wyłącznie na Brusie. W następnym roku zajezdnia przestała obsługiwać linie miejskie. Wyłączano z ruchu kolejne wagony, ale fizycznych likwidacji dokonywano sporadycznie. W efekcie zajezdnia była zapchana taborem, choć obsługiwała tylko dwie linie. Warto tu wspomnieć, iż losy zajezdni wciąż były niepewne i nadal rozważano jej likwidację.
 

42
Opis:
Wycofany z ruchu 5N1 - 4088. Zajezdnia Brus.
Foto: Wojciech Dębski; sierpień 1993 r.
 

43
Opis:
GT6 - 4045 przez kilka lat służył jako ruchomy magazyn części zamiennych.
Foto: Wojciech Dębski; 28.01.1997 r.

W dniu 1.02.1994 r. rozpoczęła działalność spółka "Tramwaje Podmiejskie". Na inwentarzu spółki figurowało wówczas piętnaście wagonów liniowych i dwa techniczne. Były to:
GT6 - 4042, 4044, 4047
803N - 4162, 4187, 4191, 4478, 4479, 4483, 4491, 4496, 4951, 4984, 4995, 4999
2N2 - 2030 (pług)
5N1 - 42108 (platforma)
Oprócz ww. wagonów na terenie zajezdni znajdował się sprawny 5N1 - 4067 (dawny liniowy, wykorzystywany do przewozu pracowników) oraz kilkanaście wagonów złomowych GT6 i 803N. W dniu 1.04.1994 r. TP Spółka z o.o. wprowadziły dla wagonów 803N własną numerację od „1” wzwyż, która obowiązuje do chwili obecnej. Nieco później przenumerowano fizycznie również wagony GT6 i techniczne. Na początku 1995 r. wycofano z użytku GT6 - 4044, a w 1999 r. 803N - 11 i techniczny 5N1 - 102. Dwa ostatnie zostały fizycznie zlikwidowane.
W dniu 16.06.2005 r. TP sprowadziły na testy z opcją późniejszego zakupu dwukierunkowy wagon przegubowy typu M8S z Essen. Pojazd eksploatowano na liniach konstantynowskiej i lutomierskiej od 1 lipca do końca września, a następnie w lipcu 2006 r. ostatecznie przekazano spółce MKT.

44
Opis:
803N - 9 w pierwotnych barwach zakładowych Spółki "Tramwaje Podmiejskie".
Foto: Wojciech Dębski; 09.1994 r.

45
Opis:
GT6 - 47 w pamiętnej reklamie
"Bielefeld pozdrawia Łódź"
Foto: Wojciech Dębski; 22.04.1996 r.

   

46
Opis:
Wagony w reklamie "Art-Dom", która po koniec lat 90. licznie występowała na wagonach z Brusa.
Od lewej: GT6 - 47, 803N - 5 i 9.
Foto:
Wojciech Dębski; 10.04.1999 r.

47
Opis:
Wagon M8S - 1012 wyrusza z zajezdni Brus w swój pierwszy kurs na linię 43 bis.
Foto: Wojciech Dębski; 01.07.2005 r.
 

   

48
Opis:
Wagony techniczne.
Platforma 5N1 - 100 oraz pług 2N2 - 101
Foto: Wojciech Dębski; 28.01.1997 r.

49
Opis:
Jeden z dawnych wozów liniowych 5N1 - 102 (ex 4067) wykorzystywano jako gospodarczy do 1999 r.
Foto: Wojciech Dębski; 28.01.1997 r.

W dniu 2.09.2010 r. dotarł na Brus pierwszy z kilku zakupionych w Grudziądzu wagonów. Więcej informacji o nich oraz obecny stan inwentarzowy zostania wkrótce zamieszczony.
 

50
Opis:
Dostawa pierwszego wagonu z Grudziądza.
Na lawecie GT6 - 71. Łódź, ul. Konstantynowska przy zajezdni Brus.
Foto: Łukasz Stefańczyk; 2.09.2010 r.

51
Opis:
Dostawa dwukierunkowego wagonu GT6ZR - 77 z Grudziądza. Łódź, ul. Konstantynowska przy zajezdni Brus.
Foto: Łukasz Stefańczyk; 10.09.2010 r.
 

Linie

Pierwszą i najdłużej obsługiwaną przez zajezdnię Brus jest linia konstantynowska na trasie z Łodzi do Konstantynowa Łódzkiego, która formalnie od 1.12.1959 r. jest oznaczona numerem 43 bis. Kolejną linię uruchomiono w 1929 r. po wydłużeniu trasy z Konstantynowa Łódzkiego do Lutomierska. Od 1.01.1956 r. oznaczona jest ona numerem 43, który początkowo figurował wyłącznie „na papierze”. Okrągłe tarcze z numerem 43 zaczęto stosować dopiero na przełomie lat 50. i 60. - po dostawach nowych 5N1 i 5ND1.
Obsługę pierwszej miejskiej linii - 9 (brygada 6) przydzielono Brusowi w dniu 7.09.1954 r. Kolejną była linia 3 (brygada 8) - od 2.11.1961 r. „Trójkę” prawdopodobnie obsługiwano do momentu jej likwidacji na trasie do Nowego Złotna - 01.03.1963 r. Następne połączenia przydzielono po powiększeniu zajezdni w latach 60. Były to linie 13 i 17 kursujące na Nowe Złotno. Zwiększyła się także ilość „dziewiątek” wyjeżdżających z Brusa. W 1974 roku „dziewiątkę” i „trzynastkę” obsadzono taborem nowego typu, którego zajezdnia Brus nie posiadała, a ich miejsce zajęły linie 17 bis i 23.
Pod koniec lat 70. zajezdnia zapewniała pełną obsługę pięciu linii, w tym dwóch bisowych: 17, 17 bis, 23, 43 i 43 bis. W latach 80. przydzielono dodatkowo z innych zajezdni kilka brygad linii 8 i 12.
Na przełomie lat 80. i 90. z ZKT-4 wyjeżdżały 8 (dwie brygady) oraz 17, 23, 43 i 43 bis (pełna obsada). Ciekawostką w 1990 r. były dwie brygady linii 9 bis, obsługiwane wagonami dwuosiowymi (kursowały w okresie wakacyjnym ze Zdrowia do pl. Wolności).
W 1991 lub 1992 r. „ósemki” z powrotem przeniesiono na Helenówek. W dniu 18.05.1992 r. zlikwidowano linię 23, a 6.07.1992 r. zawieszono ruch na trasie do Nowego Złotna. Był to koniec obsługi linii miejskich przez zajezdnię Brus. W ich miejsce na krótko przydzielono Brusowi kilka brygad linii 45.
Oprócz regularnie kursujących linii, oznaczonych cyframi, w latach 50 i 60. wyjeżdżały z Brusa tzw. pociągi specjalne lub nadzwyczajne. Były to linie zasilające, często dostosowane do konkretnych potrzeb przewozowych. Również w późniejszych dekadach obsługiwano połączenia o podobnym charakterze, uruchamiane m.in. na okres remontów torowisk, np. linia Z w 1990 r., czy Z2 w 2002 r.
Obecnie zajezdnia zapewnia pełną obsługę na podmiejskich liniach do Konstantynowa Łódzkiego (43 bis) i Lutomierska (43). W szczycie komunikacyjnym oba połączenia obsługuje łącznie dziewięć brygad.
 

Linie tramwajowe obsługiwane przez zajezdnię Brus od 1910 r.

linie miejskie

oznaczenie linii

początek obsługi

zakończenie obsługi

uwagi

3

02.11.1961

1963?

jedna brygada

8

koniec lat 70.

1991 lub 1992

przynajmniej dwie brygady

9

07.09.1954

1973 lub 1974

początkowo jedna brygada, następnie kilka

9 bis

1990

1990

kursy w okresie letnim (wakacyjnym?)

12

lata 80.

lata 80.

przynajmniej jedna brygada

13

lata 60.

1973 lub 1974

kilka brygad

17

lata 60.

06.07.1992

początkowo kilka brygad, następnie pełna obsada

17 bis

14.01.1974

15.01.1981

kilka brygad

23

lata 70.

18.05.1992

początkowo kilka brygad, następnie pełna obsada

Z (zastępcza)

1990

1990

przynajmniej dwie brygady

linie podmiejskie

oznaczenie linii

początek obsługi

zakończenie obsługi

uwagi

Łódź -Konstantynów

17.12.1910

01.12.1959

pełna obsada, przekwalifikowana na 43 bis

Łódź -Lutomiersk

01.07.1929

01.01.1956

pełna obsada, przekwalifikowana na 43

43

01.01.1956

obsługiwana

pełna obsada

43 bis

01.12.1959

obsługiwana

pełna obsada

45

1992

1992

przynajmniej dwie brygady

Muzeum Komunikacji Miejskiej na Brusie
(projekt niezrealizowany)

Pomysł utworzenia na Brusie Muzeum Komunikacji Miejskiej powstał już w latach 70. XX w. Przez wielu miejsce to wciąż uznawane jest za najlepsze do tego celu. W czasie wieloletniej historii zajezdni nie sposób pominąć tego wątku, ponieważ poczyniono w tym kierunku bardzo wiele czynności, a w obliczu planowanej likwidacji zajezdni, szanse na powstanie takiego muzeum były naprawdę duże.
W 1968 r. odrestaurowano pierwszy wagon z przeznaczeniem na historyczny. Był to Herbrand GE58. Pojawiał się na łódzkich ulicach uświetniając różnego rodzaju imprezy okolicznościowe, rocznice itp. Na co dzień stacjonował w zajezdni na Chocianowicach. W 1977 r. zrodził się pomysł utworzenia Izby Tradycji, miejsca, gdzie można by było gromadzić przedmioty i pamiątki związane z historią łódzkiej komunikacji. W gazecie "Tramwajarz Łódzki" zamieszczono w tej sprawie apel do pracowników. I tak zaczęto powoli gromadzić eksponaty.
Najważniejsze były same pojazdy. Udało się zachować kilkanaście wagonów oraz cenny wózek od Herbranda. Mimo nienajlepszej kondycji firmy, w 1981 r. wyremontowano kolejny wagon z przeznaczeniem na historyczny. Kremowo - zielony Lilpop III trafił pod opiekę zajezdni Brus.
Oprócz kilkunastu wagonów tramwajowych uratowano przed palnikiem również trzy autobusy. Niezwykle cennym eksponatem był Star 52 (prawdopodobnie nr 27), którego udało się po latach ponownie sprowadzić do MPK. Autobusy tego typu eksploatowano w latach 1956 - 1961. Oprócz niego na terenie zajezdni Brus znajdowały się również Ikarus 620 - 414 (wycofany z ruchu w 1978 r.) oraz Ikarus 556 - 515 (wycofany z ruchu w 1979 r.). Wszystkie autobusy byłyby obecnie absolutnymi rarytasami na skalę krajową. Niestety, zlikwidowano je jeszcze w pierwszej połowie lat 80., a szczątki Ikarusa 620 przez kilka miesięcy porozrzucane były na złomowisku przy ul. Obrońców Stalingradu (obecnie Legionów). Podobny los spotkał kilkanaście wagonów, które do 1992 r. ostatecznie zlikwidowano. Muzeum na Brusie nie powstało.
Z jednej strony można odnieść się krytycznie do decyzji jakie wówczas podejmowano w sprawie likwidacji niektórych pojazdów. Z drugiej strony należy pamiętać, że to właśnie w latach 80. wyremontowano cztery z pięciu istniejących, historycznych wagonów tramwajowych. Wypada tylko żałować, że nie uratowano chociaż jednego autobusu...

52, 53
Opis:
Na zdjęciach eksponaty odstawione na zajezdni Brus. Po lewej wagony - silnikowy Lilpop III i doczepny Lilpop LRL.
Po prawej autobus Star 52
Foto: Janusz Kowalski. Zdjęcia opublikowane w gazecie "Tramwajarz Łódzki", w 1981 r.

 

54
Opis:
Fragment budynku administracyjnego zajezdni Brus. W głębi widać niedoszły zabytek - Ikarus 556 - 515.
Foto: Ze zbiorów Wojciecha Dębskiego; 1979 lub 1980 r.

.

ZAJEZDNIE TRAMWAJOWE
STRONA GŁÓWNA

.

Opracowanie: Wojciech Dębski
©
Rozpowszechnianie oraz publikacja materiałów zawartych na tej stronie wyłącznie za zgodą autora.