Łódzkie tramwaje i autobusy
Strona poświęcona historii komunikacji miejskiej w Łodzi i okolicach


STRONA GŁÓWNA
 

Komunikacja miejska na pocztówce

 


Galeria pocztówek


PLAC WOLNOŚCI (do 1918 Nowy Rynek)
 

Kartki pocztowe zrodziła potrzeba taniej i szybkiej komunikacji. Natychmiast stały się konkurencyjne dla tradycyjnych listów, choć ich otwarta forma gdzie każdy mógł przeczytać treść korespondencji wzbudzała początkowo pewne kontrowersje. Dla zwiększenia ich popularności i atrakcyjności wydawnictwa zaczęły zaopatrywać je w obrazki. Od tej pory ilustrowane kartoniki oprócz przekazywanych treści stały się dla wielu także formą pamiątki, czy przedmiotem kolekcjonerstwa.
Historia kartki pocztowej jest powszechnie znana, wciąż jednak pozostają kwestie sporne, jak choćby różnice w poglądach kogo faktycznie uznać za jej wynalazcę, czy kiedy i gdzie powstała pierwsza karta ilustrowana.

 

W 1865 roku dr Henrich von Stephan zgłosił projekt listu odkrytego - bez użycia koperty. Władze niemieckie pomysł odrzuciły. Podobny projekt zrealizowała w dniu 1.10.1869 roku poczta Austro-Węgier, wprowadzając w życie kartę korespondencyjną ("Correspondenz-Karte"). Za jej pomysłodawcę uznano prof. Emmanuela Herrmanna. Zdjęcie obok przedstawia wygląd takiej kartki z początku lat 70. XIX w. Strona wierzchnia "recto" przeznaczona była na adres, znaczek i stempel. Druga strona "verso" była czysta i przeznaczona na korespondencję. Z czasem czystą stronę zaopatrzono w obrazek i to ją zaczęto traktować jako główną - "recto". Kartki w wersji polskiej, zaopatrzone były dodatkowo w polskie napisy - "Karta korespondencyjna" i "Adres".

 

Pierwsze ilustrowane kartki korespondencyjne (widokówki) pojawiły się prawdopodobnie  w 1870 roku. Najstarsza znana polska widokówka datowana jest na 23.07.1873 roku i przedstawia widok Śnieżki. Początkowo kartki były jednobarwne, następnie dwu- i wielobarwne. Coraz bardziej bogato zdobione, często z kilkoma obrazkami, stały się pod koniec XIX wieku bardzo popularne również w Polsce. Z uwagi na zamieszczane ilustracje, zmniejszyło się miejsce na korespondencję. Tylna strona wciąż przeznaczona była wyłącznie na adres, znaczek i stempel. Widokówki produkowano wówczas techniką litograficzną. Pierwsze ilustrowane kartki z widokami Łodzi pochodzą z ok. 1895 roku, a ich wydawcą był C. W. Hartmann. Na zdjęciu obok "litografia" z końca XIX w.

 

Pod koniec XIX wieku zaczęto wydawać również kartki pocztowe z wykorzystaniem techniki światłodruku, uzupełnianej retuszem. Technika ta pozwoliła utrwalać na widokówkach realne obrazy. W Łodzi jednym z pierwszych wydawców takich widokówek był znany wówczas fotograf Bronisław Wilkoszewski. Pozostawił on po sobie wiele obrazów Łodzi z końca XIX. Również tramwaje kilkukrotnie były jednym z głównych motywów jego zdjęć. Fotografie Wilkoszewskiego wydawano na kartach pocztowych jeszcze wiele lat po jego śmierci. Na zdjęciu obok widokówka wydana w 1899 rroku.
W 1900 roku na wystawie kart pocztowych w Warszawie ogłoszono konkurs na polską nazwę dla kartki pocztowej. Zwyciężyła nazwa "pocztówka" - propozycja samego Henryka Sienkiewicza.

 

W 1904 roku zmieniono dotychczasową formę pocztówki. Przyjęto wówczas podział, który utrzymuje się do chwili obecnej. Strona główna została w całości przeznaczona na obrazek. Na odwrocie, po prawej stronie, wyznaczono miejsce na adres, znaczek i stempel, a po lewej na korespondencję.
Pojawienie się fotografii na pocztówce było prawdziwą rewolucją i przyczyniło się znacząco do ich masowej produkcji. Nie brakowało też słów krytyki. Znawcy sztuki zarzucali nowym pocztówkom brak elementów artystycznych. Dla podniesienia walorów estetycznych, zaczęto je koloryzować - takie lepiej się sprzedawały. Na zdjęciu obok koloryzowana pocztówka z okresu I wojny światowej.

 

W okresie międzywojennym zaczęły się pojawiać czarno-białe pocztówki, których zdjęcia poddawano bardzo małemu retuszowi lub wcale. Na pierwszy rzut oka wyglądały jak zwykłe zdjęcia. Pocztówki te, choć pozbawione elementów dekoracyjnych, również cieszą się wielkim uznaniem, a ich wartość jest nieoceniona ze względu na bardzo realne obrazy. Po wielu latach stały się bezcennym źródłem ikonograficznym dla wielu badaczy zajmujących się historią danego regionu.
Na zdjęciu obok pocztówka z okresu II wojny światowej.

 

Trudno oszacować ile pocztówek z widokami łódzkich tramwajów wydano do 1945 roku. Z pewnością jest ich kilkaset. Najwięcej tych z widokami ulicy Piotrkowskiej. Oprócz oficjalnych wydawnictw istnieje także wiele pocztówek o niskim nakładzie i nieznanym wydawnictwie, których zdjęcia przedstawiają mniej popularne lub wręcz nietypowe miejsca i sytuacje.
 

Lista wydawców pocztówek z widokami Łodzi i okolic.
"Akropol" Kraków, "Empire", Hartmann C. W. (Łódź), Hoffmann Heinrich (Poznań), J. M. T., Kanngiesser Hanns (Litzmannstadt), Keil E. (Pabianice), Lenga H. (Łódź), Liers Gustav (Berlin), Mix Paul (Litzmannstadt), Ostrowski A. J. (Łódź), "Pastelon", "Polonia" Kraków, RBŁ,  Richner M. L. (Łódź), Szapiro Wolf. (Łódź), Tyber A. J. (Łódź), Wilkoszewski Bronisław (Łódź), Voegels Karl (Berlin), Zatorski A. (Pabianice).

 

STRONA GŁÓWNA
 


©
Wojciech Dębski, 26.11.2006
Rozpowszechnianie i publikacja materiałów zawartych na tej stronie wyłącznie za zgodą autora.