ULICE, PLACE
STRONA GŁÓWNA
 

Plac Wolności
Komunikacja miejska do 1930 r.
 

Plac Wolności. Fot. Łukasz Stefańczyk, 28.08.2021 r.
 

Plac Wolności od początku pełnił kluczową rolę w układzie komunikacyjnym miasta. Z biegiem lat stał się nie tylko ważnym węzłem komunikacyjnym, ale też symbolem miejskich przemian – miejscem spotkań, wydarzeń i codziennego życia łodzian. Na przestrzeni lat przewinęło się przez niego wiele środków transportu, którymi podróżowali łodzianie: dorożki, riksze, omnibusy, taksówki, autobusy, a przede wszystkim tramwaje. Wszystkie odegrały ważną rolę i na trwałe wpisały się w pejzaż tego miejsca.

Historia placu sięga początków XIX wieku. Po wpisaniu Łodzi na listę osad fabrycznych wytyczono jego charakterystyczny, ośmioboczny kształt i nadano nazwę Rynek Nowego Miasta — z czasem zmienioną na Nowy Rynek. W latach 1826–1828, przy wlocie ulicy Piotrkowskiej, wzniesiono pierwsze reprezentacyjne budynki Łodzi: Ratusz Miejski oraz kościół ewangelicko-augsburski pw. Świętej Trójcy (obecnie Zesłania Ducha Świętego).

Plan z "Opisu miasta Łodzi", Oskar Flatt, 1853 r.
 

Kościół ewangelicko-augsburski pod wezwaniem św. Trójcy i Ratusz Miejski.
Pocztówka okolicznościowa - według drzeworytu na podstawie fotografii Karola Beyera, 1866 r.
 

Początki komunikacji pasażerskiej na Nowym Rynku sięgają końca lat 30. XIX wieku. Najpierw pojawiły się dorożki, a po wybudowaniu w latach 1840–1848 kolei warszawsko-wiedeńskiej uruchomiono wzdłuż ulicy Piotrkowskiej również konne omnibusy.

W latach 80. XIX wieku planowano budowę sieci tramwajów konnych w Łodzi i okolicach, a na początku lat 90. – także tramwajów parowych. Pomysły te jednak nigdy nie doczekały się realizacji.

Przełom nastąpił 30.06.1895 r., gdy grupa łódzkich fabrykantów – Juliusz Kunitzer, Zenon Anstadt, Alfred Biedermann, Emil Geyer, Juliusz Teodor Heinzel, Henryk Grohman, Władysław Wiesbeck, Adolf Gehlig, Izrael Poznański, Markus Silberstein, Stanisław Jarociński i Salomon Barciński – podpisała wstępne porozumienie w sprawie „wyjednania na wspólne imię koncesji i wykonania na wspólny koszt i ryzyko” sieci tramwajowej w Łodzi. Na pełnomocnika przedsięwzięcia wybrano Juliusza Kunitzera.

Choć skład grupy uległ z czasem zmianie, to właśnie jej działania doprowadziły do podpisania 13.02.1897 r. umowy koncesyjnej w kancelarii łódzkiego notariusza W. Jonschera. Po zatwierdzeniu przez Komitet Techniczno-Budowlany Ministerstwa Spraw Wewnętrznych planu budowy sieci tramwajowej w Łodzi, w lipcu 1897 r. przystąpiono do realizacji inwestycji.
 

Widok Nowego Rynku krótko przed uruchomieniem tramwajów. Na brukowej nawierzchni widać linie ciągów komunikacyjnych dla pieszych, ułożone z kamieni o innym kształcie. Fot. Bronisław Wilkoszewski, okres 1893- 1896.
 

Pierwotny układ torów na Nowym Rynku z 1898 r.
Długości torów opracowano na podstawie materiałów ze zbiorów MKM MPK-Łódź.
 

Termin otwarcia linii tramwajowej kilkakrotnie przesuwano. Wreszcie, 23.12.1898 r., nadszedł długo wyczekiwany moment – na ulice miasta wyjechały pierwsze pasażerskie tramwaje. Nowy Rynek był wówczas jedynym miejscem, z którego torowiska rozchodziły się w czterech kierunkach: wschodnim, zachodnim, północnym i południowym.

Pierwsze linie uruchamiano stopniowo:

• zieloną – z Paradyżu do Helenowa (23.12.1898 r.),

• białą – z Górnego Rynku do placu Kościelnego (29.12.1898 r.),

• żółtą – z Dworca Drogi Żelaznej do Cmentarzy (28.01.1899 r.),

• czerwoną – z Dworca Drogi Żelaznej do placu Kościelnego (1.02.1899 r.).

W 1900 roku w Łodzi przeprowadzono znaczącą rozbudowę sieci tramwajowej. Przez Nowy Rynek kursowało już siedem z dziewięciu linii. Utrudnienia i kolizje, do których dochodziło w dni targowe, skłoniły władze miasta do podjęcia próby przeniesienia handlu w inne miejsce. W praktyce handel nadal odbywał się na placu, choć już na mniejszą skalę niż przed uruchomieniem tramwajów. Wprowadzone ograniczenia pozwoliły także usprawnić ruch na ulicach, do których prowadziły jednotorowe łuki.
14 sierpnia ukończono budowę drugiego toru na ulicy Średniej (obecnie Pomorska), a 14 października 1900 roku oddano do eksploatacji mijankę wychodzącą z Nowego Rynku w ulicę Konstantynowską (obecnie Legionów).
 

Panorama Nowego Rynku w dniu targowym i z jadącym tramwajem. Zdjęcie wydane na pocztówce w 1899 r.
Fot. Bronisław Wilkoszewski.
 

Układ z lat 1900 - 1910 po ułożeniu drugiego toru na ulicy Średniej i mijanki na Konstantynowskiej.
Długości torów podano na podstawie materiałów ze zbiorów MKM MPK-Łódź.
 

Panorama Nowego Rynku z wlotami w ulice Konstantynowską i Nowomiejską.
Na pierwszym planie tramwaj skręcający w ulicę Średnią. Zdjęcie z okresu 1902 - 1904 wydane na pocztówce.
 

We wrześniu 1902 roku wprowadzono podwójny system oznaczeń linii tramwajowych. Na kolorowych tarczach o różnych kształtach umieszczono dodatkowo cyfry. Przez Nowy Rynek kursowały wówczas tramwaje linii 1, 2, 3, 4, 5, 6 i 10. W zdecydowanej większości obsługiwały je dwuosiowe wagony silnikowe typu Herbrand VNB-125 z doczepami „petersburskimi” lub „ryskimi”, a także sprowadzone z Hanoweru wagony czteroosiowe.

W 1908 roku ponownie przystąpiono do modernizacji oświetlenia elektrycznego. W czerwcu łódzka elektrownia ustawiła cztery słupy, na których zawieszono lampy łukowe. Próby nowego oświetlenia przeprowadzono 25.01.1909 r.
 

Panorama Nowego Rynku z wlotem w ulicę Nowomiejską. Po prawej jedna z czterech latarni z elektryczną lampą łukową.
Zdjęcie z okresu 1909 - 1910 wydane na pocztówce przez C. W. Hartmanna.
 

W 1909 r. na Nowym Rynku pojawiły się prawdopodobnie po raz pierwszy samochody prywatnej komunikacji pasażerskiej, kursujące na trasie z Łodzi do Brzezin. Uruchomiono również konne omnibusy łączące Nowy Rynek z dworcem Łódź Kaliska. Z roku na rok przybywało chętnych do świadczenia usług przewozowych.
 

"Rozwój" - 31.05.1911 r.
 

Układ torów z lat 1910 - 1915 po ułożeniu drugiego toru na skręcie w ulicę Konstantynowską.
Długości torów podano na podstawie materiałów ze zbiorów MKM MPK-Łódź.
 

Pomysł utworzenia ruchu okrężnego pojawił się już w 1914 r., jednak jego realizację uniemożliwił wybuch wojny. W celu usprawnienia funkcjonowania węzła rok później ułożono podwójne łuki w relacji północno-zachodniej, planując skierowanie tam tramwajów linii 6.
 

Najstarszy znany plan z ruchem okrężnym na placu Wolności. Projektu w tym kształcie nigdy nie zrealizowano.
Plan ze zbiorów MKM MPK-Łódź.

 

Układ torów z lat 1915 - 1925.
Długości torów podano na podstawie materiałów ze zbiorów MKM MPK-Łódź.
 

W 1918 r., po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Nowy Rynek przemianowano na plac Wolności.
23.06.1923 r. w kancelarii Czesława Chrzanowskiego podpisano nową umowę koncesyjną, na mocy której miasto uzyskało większą kontrolę nad siecią tramwajową. Korzyści były niemal natychmiastowe – w ciągu kilku lat nastąpił dynamiczny rozwój sieci, a liczba linii wzrosła z dziesięciu do szesnastu.

Przebudowie poddano również węzeł tramwajowy na placu Wolności. Budowę ronda rozpoczęto 8.09.1925 r. W celu podwieszenia sieci trakcyjnej ustawiono nowe stalowo-kratowe słupy, a część konstrukcji z 1898 r. przesunięto. Prace przebiegały sprawnie i już 30 października dokonano oficjalnego odbioru technicznego.
 

"Łódzkie Echo Wieczorne", 25.09.1925 r.
 

Pierwotny układ ronda torowego z 1925 r.
Długości torów podano na podstawie materiałów ze zbiorów MKM MPK-Łódź.
 

Możliwość wjazdu i wyjazdu z placu we wszystkich kierunkach okazała się znakomitym rozwiązaniem, które znacząco usprawniło funkcjonowanie sieci łódzkich tramwajów. Nowy węzeł mógł pełnić również rolę krańcówki, bez konieczności przepinania wagonów.

Kompleksową przebudowę układu torowego połączono z budową kanału burzowego „Dętka”, ukończoną wiosną 1926 r. Po skanalizowaniu placu, wewnątrz torowego ronda urządzono skwer z zielenią i miejscem przeznaczonym pod pomnik. Jezdnie ponownie wybrukowano kamieniem polnym.
 

Widok placu Wolności z wlotami w ulice Konstantynowską i Nowomiejską.
Budowa kanału burzowego "Dętka". Zima 1925/1926 r.
 

Duże inwestycje realizowane w drugiej połowie lat 20. XX wieku przeplatały się z licznymi strajkami wśród tramwajarzy. Tempo zmian i wahań nastrojów było w tym okresie bardzo intensywne, jednak równocześnie stopniowo poprawiała się jakość usług, a przewozy wzrastały.

Od listopada 1926 r. w łódzkich tramwajach wprowadzono kolejną innowację – w ciągu około trzech miesięcy całkowicie wymieniono rolkowe odbieraki prądu na lirowe. Wymagało to także niewielkiej modernizacji sieci trakcyjnej, obejmującej przede wszystkim obniżenie przewodu jezdnego, likwidację zwrotnic oraz wymianę niektórych elementów podtrzymujących. W niektórych budynkach konieczne było wmurowanie nowych kotw z rozetami do podwieszania linek nośnych, umieszczonych niżej niż poprzednie.

Wraz z rozbudową sieci tramwajowej zwiększono również liczbę taboru. Od września 1927 r. kursowały 10-metrowe Lilpopy i Simmeringi, a rok później dołączyły Sanoki. Plac Wolności wciąż pozostawał miejscem, gdzie krzyżowało się najwięcej linii w mieście: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12 i 15.

Dla poprawy płynności ruchu w 1929 r. zainstalowano rozjazdy szynowe sterowane elektrycznie za pomocą systemu kontaktów umieszczonych na przewodach jezdnych sieci trakcyjnej (tzw. sanki). Podczas jazdy z poborem prądu, gdy ślizgacz przesuwał się po sankach, iglice zmieniały położenie. Jeśli iglice były ustawione prawidłowo, tramwaj musiał przejechać przez sanki na wybiegu bez pobierania prądu. Kierunek jazdy wskazywały dodatkowo tablice z podświetlanymi strzałkami, zawieszane do sieci trakcyjnej.

W 1930 r. plac Wolności po raz kolejny zmienił swoje oblicze. Jezdnie pokryto asfaltem, a skwer pomniejszono i przebudowano z ośmiobocznego na okrągły. Ustawiono nowe słupy trakcyjne i oświetleniowe, które przetrwały do 2022 r. Wówczas zlikwidowano także ozdobne słupy pamiętające początki łódzkich tramwajów oraz stalowo-kratowe słupy zamontowane pięć lat wcześniej. Zwieńczeniem przebudowy było odsłonięcie pomnika Tadeusza Kościuszki 14.12.1930 r.
 

Uroczyste odsłonięcie pomnika Tadeusza Kościuszki na placu Wolności w dniu 14.12.1930 r.
 

"Rozwój" - 14.12.1930 r.
 

W związku z przebudową skweru w latach 1929 - 1930 układ torów nie uległ zmianie.
Długości torów podano na podstawie materiałów ze zbiorów MKM MPK-Łódź.
 

KALENDARIUM 1840 - 1930

około 1840
Pojawiają się w Łodzi pierwsze pasażerskie dorożki.

1848
Po wybudowaniu kolei warszawsko-wiedeńskiej (1840–1848) wzdłuż ulicy Piotrkowskiej uruchomiono konne omnibusy.

26 lipca 1898
Rozpoczęto prace przy układaniu torowiska na Nowym Rynku.

8 sierpnia 1898
Zakończono budowę torowiska na Nowym Rynku.

20 września 1898
Rozpoczęto prace związane z budową oświetlenia elektrycznego na placu.

14 października 1898
Przy wylocie w ulicę Piotrkowską ułożono łącznik torowy o długości 22,5 m z dwoma zwrotnicami, umożliwiający zjazd na prawy tor dla wagonów jadących z Helenowa lub Cmentarzy w kierunku południowym.

12 listopada 1898
Uruchomiono na placu nowe oświetlenie gazowe.

23 grudnia 1898
Uruchomiono w Łodzi komunikację tramwajową.

14 sierpnia 1900
Oddano do eksploatacji drugi tor na ulicy Średniej, rozpoczynający się przy Nowym Rynku.

18 października 1900
Oddano do eksploatacji mijankę wybiegającą z Nowego Rynku w ulicę Konstantynowską. Jej budowę rozpoczęto 15 października. W tym czasie tramwaje linii żółtej skierowano do placu Kościelnego.

25 stycznia 1909
O godzinie 17:30 na placu przeprowadzono próby oświetleniowe z wykorzystaniem czterech lamp łukowych.

1909
Mieszkańcy Brzezin – Lejbuś Fuchs i Wolf Rosen – uruchomili pasażerski ruch samochodowy na trasie Brzeziny – Nowosolna – Łódź. Omnibusy samochodowe zatrzymywały się na Nowym Rynku, skąd zabierały pasażerów.

19 października 1909
Uruchomiono konne omnibusy na trasie z Nowego Rynku do dworca Łódź Kaliska.

1910
Ułożono drugi tor na skręcie w ulicę Konstantynowską. Podwójne torowisko wydłużono do ulicy Zachodniej.

1915
Ułożono podwójny skręt torów w relacji północno-zachodniej.

1918
Zmieniono nazwę Nowego Rynku na plac Wolności.

8 września 1925
Rozpoczęto budowę ruchu okrężnego na placu Wolności.

wrzesień 1925
Zbudowano pierwszą uliczną stację benzynową dla taksówek.

30 października 1925
Dokonano odbioru technicznego nowego torowiska na placu Wolności. Jest to oficjalna data otwarcia ruchu okrężnego (ronda).

14 grudnia 1930
Uroczyste odsłonięcie pomnika Tadeusza Kościuszki.