Tramwaje na al. Kościuszki w latach 1927 - 1950
 

Al. Kościuszki w drugiej połowie lat 40. XX wieku. Widok w kierunku południowym z wysokości ul. Zielonej.
Foto: Edward Falkowski, z archiwum PTTK Łódź.
 

Ul. Spacerowa (Kościuszki) przy Benedykta (6 Sierpnia) przed uruchomieniem komunikacji tramwajowej.
Foto: Bronisław Wilkoszewski; koniec XIX w.
 

W czerwcu 1923 r. podpisano umowę koncesyjną między władzami Łodzi a zarządem Kolei Elektrycznej Łódzkiej, w której określono nowy program rozwoju sieci tramwajowej. Zakładał on m.in. budowę trasy wzdłuż ulicy Zielonej – od Piotrkowskiej do Leszno (obecnie Żeligowskiego). Realizację inwestycji zatwierdzono w czerwcu 1927 r.

Wkrótce jednak okazało się, że skrzyżowanie ulic Piotrkowskiej, Zielonej i Narutowicza jest zbyt ciasne, by zmieścić skomplikowany węzeł torowy z przecięciem torów pod kątem prostym i rozjazdami we wszystkich kierunkach. Dlatego na lokalizację nowego węzła wybrano najbliższe skrzyżowanie położone bardziej na południe – Piotrkowskiej z ul. 6 Sierpnia. Tory miały prowadzić właśnie 6 Sierpnia, a następnie skręcać w al. Kościuszki i dalej do ul. Zielonej.

Fragment opisu tej trasy z dokumentu KEŁ z 7.05.1927 r., ze zbiorów Archiwum Państwowym w Łodzi.
Ulicą 6 Sierpnia linia pobiegnie prosto do Alei T. Kościuszki dwoma torami. Oś każdego toru znajduje się w odległości 1250 mm od osi ulicy. W Aleję T. Kościuszki skręci w prawo dwoma torami; promienie krzywych na skręcie wyniosą 18 metrów, zaś krzywych przejściowych - 40 metrów. Aleją T. Kościuszki linia pobiegnie prosto, ale po obu stronach skweru tak, że tory będą zbliżone do skweru, a odległość między osią ulicy a osią toru wynosić będzie 2600 mm. Następnie linia skręci dwoma torami w lewo, w ul. Zieloną, tu promienie krzywych na skręcie wyniosą 17,5 m, zaś krzywych przejściowych - 40 m. (...)

W lipcu 1927 r. rozpoczęto układanie torów na około 200-metrowym odcinku al. Kościuszki. Trasę oddano do użytku 26 października tego samego roku. Przez kilka kolejnych lat, mimo kursujących tramwajów, charakter alei nie uległ zmianie. Tory ułożono w istniejące jezdnie wybrukowane polnym kamieniem, dzięki czemu deptak oraz rosnące wzdłuż niego kasztanowce pozostały nienaruszone.

24.06.1930 r. Rada Miejska przyjęła projekt ogólnego planu zabudowy miasta. Silny sprzeciw – głównie ze strony przemysłowców i właścicieli nieruchomości – sprawił jednak, że zatwierdzono go dopiero po licznych poprawkach, 28.03.1935 r. Plan, oprócz zmian terytorialnych, uwzględniał także rozwój infrastruktury komunalnej oraz obiektów socjalnych i kulturalnych. W okresie międzywojennym odsetek dróg z ulepszoną nawierzchnią wzrósł wprawdzie z około 1% do 6%, lecz wciąż było to bardzo niewiele. Zdecydowana większość łódzkich ulic pozostawała wybrukowana „kocimi łbami” lub nie miała utwardzonej nawierzchni w ogóle.

Do dziś nieznane jest żadne zdjęcie lat 1927–1935 przedstawiające tramwaj jadący al. Kościuszki. Na zachowanych fotografiach z tego okresu widoczne są jedynie fragmenty torów.
 

W 1935 roku przystąpiono do modernizacji al. Kościuszki. Usunięto starą kamienną nawierzchnię, a w jej miejsce powstały nowe jezdnie wyłożone podłużną kostką klinkierową (którą w 1956 r. przeniesiono i wykorzystano na ulicach Jaracza i Piramowicza). Tory tramwajowe przesunięto z jezdni na wydzielony pas. Na odcinku o długości 162 metrów ułożono po obu stronach nowe szyny typu kolejowego (Vignole’a), a stare fragmenty torów usunięto z jezdni w trakcie zmiany nawierzchni.

Sieć trakcyjną zawieszono na stalowo-kratownicowych słupach. Ich łukowate, zdobione wysięgniki były nietypowe dla ówczesnej sieci tramwajowej w Łodzi.

W ramach modernizacji wycięto wszystkie kasztanowce rosnące w pasie pomiędzy deptakiem a jezdniami. Zastąpiono je krzewami włoskiej topoli, które przetrwały około 15 lat – do następnej przebudowy. W ten sposób powstał pierwszy w centrum Łodzi fragment trasy tramwajowej z wydzielonym torowiskiem, oddzielonym od ruchu samochodowego.
 

Herbrand U107c na linii 14 tuż po wjechaniu z ul. 6 Sierpnia w al. Kościuszki.
Pocztówka z okresu II wojny światowej.
 

Fragment toru skręcającego z al. Kościuszki w ul. Legionów (obecnie Zielona).
Źródło: Archiwum Państwowe w Łodzi; 1942 r.
 

Al. Kościuszki przy 6 Sierpnia. Słup trakcyjny z charakterystycznym ramieniem do podtrzymywania sieci.
Foto: Alfred Kiss, okres II wojny światowej.
 

Po II wojnie światowej komunikację tramwajową na al. Kościuszki wznowiono 22.10.1945 r. Linię 14 zastąpiła „siódemka”, jednak ruch wciąż był niewielki – obsługiwało ją zaledwie pięć solowych wagonów. Tymczasem główna arteria miasta, ulica Piotrkowska, była poważnie przeciążona. Rozważano więc kilka wariantów jej odciążenia, zarówno po stronie wschodniej, jak i zachodniej. Powstało kilka koncepcji i projektów, z których tylko część udało się zrealizować, i to z dużym opóźnieniem. Jednym z kluczowych przedsięwzięć była budowa trasy P–P (Północ–Południe). Poniżej kilka prasowych wspomnień z 1949 roku.

Trasa ta będzie miała na celu odciążenie ulicy Piotrkowskiej. Stanowić ma ona arterię przelotową i jednocześnie ułatwi komunikację peryferii ze śródmieściem. Prace nad jej budową rozpoczęto w końcu lata i w chwili obecnej Wydział Komunikacji Zarządu Miejskiego oraz Wydziały: Drogowy i Sieci MZK poszczycić się mogą znacznymi osiągnięciami (...) Trasa będzie biegła ulicami: od Zgierskiej Masarską, Wieńcową, przedłużeniem Stodolnianej do Ogrodowej i Alejami Kościuszki do Żwirki i Piotrkowskiej. Szerokość trasy ma wynosić 35 m. Środkiem wydzielone zostanie torowisko tramwajowe z zieleńcami, po obu bokach urządzone zostaną jezdnie jednokierunkowe i ścieżki dla rowerzystów (...)
 

Źródło: "Głos Robotniczy" - 5.10.1950 r.
 

Budowę nowego torowiska na miejscu dawnego deptaka rozpoczęto po zakończeniu Wystawy Gospodarczej Planu 6-letniego, która trwała od 22 lipca do 7 sierpnia 1950 r. Podczas prac utrzymywano ruch tramwajowy.

Tramwaje w starym układzie komunikacyjnym przejechały al. Kościuszki po raz ostatni 25.10.1950 r. Następnego dnia linię 7 skierowano ul. Piotrkowską do pl. Wolności, a jednocześnie rozpoczęto budowę i podłączanie nowego węzła torowego na skrzyżowaniu al. Kościuszki i Zielonej. Stare odcinki torów zdemontowano, a na ich miejscu urządzono pasy zieleni obsadzone żywopłotem.

7.11.1950 r. oddano do użytku nowe torowisko na całej długości – od Żwirki do Zielonej. Na al. Kościuszki rozpoczął się nowy rozdział w historii łódzkich tramwajów, a o dawnym, dość nietypowym jak na Łódź układzie komunikacyjnym przypominają dziś jedynie nieliczne fotografie.
 

Kostka klinkierowa na ul. Jaracza, która w latach 1935 - 1956 była ułożona na al. Kościuszki.
Foto: Wojciech Dębski; 23.02.2010 r.