Łódzkie tramwaje i autobusy

Krańcówki tramwajowe
Strona główna

Oznaczenia tras i linii w łódzkich tramwajach

 
Oznaczenia stosowane do 1902 r.

 

Tramwaje miejskie
Pierwsze tablice kierunkowe były prostokątne z zaokrąglonymi narożnikami, a ich treść zawierała nazwę krańcówki w języku polskim i rosyjskim. Mocowano je do przedniej krawędzi dachu po prawej stronie. Wykonane były prawdopodobnie z drewna lub blachy.
 

Jedno z pierwszych zdjęć jakie wykonano łódzkim tramwajom w ruchu liniowym. Po lewej wagon silnikowy nr 2 i po prawej doczepa 113. Widać jak oznaczano wówczas wozy silnikowe i brak oznaczenia na doczepie. Foto: ze zbiorów MKM MPK-Łódź; 1899 r.
 

Dodatkowym oznaczeniem były tzw. "brygadówki". Była to niewielka tabliczka wieszana z przodu przy górnej krawędzi burty. Po zmianie kierunku jazdy motorniczy wieszał ją po przeciwnej stronie wagonu. Początkowo stosowano dwa rodzaje. Jedne posiadały tylko numer brygady, inne numer linii plus numer brygady. I tak np. tabliczka "11" oznaczała linię nr 1, brygadę pierwszą, choć sposób w jaki malowano cyfry mógł sugerować, iż jest to jedenasta brygada na jednej z linii.

 
Na zdjęciach dwa rodzaje brygadówek stosowanych w początkowym okresie funkcjonowania łódzkich tramwajów. Na zdjęciu z lewej wagon nr 16 na 4 brygadzie linii do Nowego Rynku. Po prawej wagon nr 29 na linii 3, brygada 3.
Foto: Bronisław Wilkoszewski; 1899 lub 1900 r. Fragmenty pocztówek ze zbiorów Wojciecha Dębskiego.
 

Tablice boczne montowano przy krawędzi dachu w środkowej części przedziału pasażerskiego. Były to pomalowane deski zakończone wycięciami. Widniały na nich nazwy krańcówek oraz ważniejsze ulice lub place przez które przebiegała dana linia. Podobnie jak w przypadku tablic czołowych napisy były w języku polskim i rosyjskim. Początkowo oznaczano tylko wagony silnikowe.

Tramwaje podmiejskie
Pierwsze dwie linie podmiejskie oddano do użytku w 1901 r. Linię pabianicką otwarto 17 stycznia, a dwa dni później linię zgierską. Ich trasy nie pokrywały się na żadnym odcinku, nie było więc potrzeby ich oznaczania. Wagony tramwajów podmiejskich posiadały z przodu jedynie tablicę z numerem brygady. Prawdopodobnie była ona nieco większa od stosowanej w tramwajach miejskich.
Wymiary najstarszych tablic stosowanych w łódzkich tramwajach nie są znane. Można je ocenić jedynie na podstawie zachowanych fotografii.
 

 
 Oznaczenia po 1902 r. Kolorowe tablice z cyframi.
 

Tramwaje miejskie
W 1901 r. liczba miejskich linii tramwajowych wzrosła do dziesięciu. Pasażerom coraz trudniej było zapamiętać przebieg danej linii na podstawie tablic z nazwami krańcówek. Poza tym

 
 
 
 
 
Rysunek orientacyjny z układem torów drugiej krańcówki w Aleksandrowie Łódzkim. Długości torów na podstawie danych z 1967 r.
 
 

 

Skład 5N - 109 + 5ND tuż po przyjeździe z Łodzi. Plac na rok prze wymianą torowiska i nową asfaltową nawierzchnią.
Foto:
Hans Lehnhart.
Ze zbiorów Dariusz Walczaka; 19.09.1973 r.

5N - 122 + 5ND - 809 w trakcie manewrów na mijance.
W głębi widać prace przy budowie pętli.

Foto: Zbigniew Szafrański; 07.1981 r.

   
 

 

5N - 32 + 5ND po zakończeniu manewrów na krańcówce.
Skład gotowy do odjazdu w kierunku Łodzi.
Foto: Jiří Boháček; 1981 r.

 

   

Krańcówka w formie pętli

 

 

5N - 59 + 5ND na pętli w Aleksandrowie Łódzkim. Foto: Zbigniew Szafrański; 10.10.1982 r.
 

 

Pętlę na pl. Kościuszki oddano do eksploatacji 21 lipca 1981 r. Przystanki i punkt dyspozytorski nie uległy zmianie. Zlikwidowano natomiast etat dla pracownika spinającego wagony.
Nowe tory ułożono po zachodniej stronie placu za mijanką, która dla potrzeb pętli została w końcowej części przebudowana. Za mijanką tor skręcał do parku, a następnie przecinał jezdnię i biegł po jej zachodniej stronie (częściowo w zatoce). Nawierzchnia ówczesnej jezdni wyłożona była betonową trylinką. W końcowej fazie tor ponownie łączył się z dotychczasową mijanką. Dzięki wybudowaniu torowego łącznika, tzw. "esa", na pętli była możliwość ominięcia np. uszkodzonego składu bez konieczności cofania.
Pętla funkcjonowała niespełna 10 lat. Do marca 1989 r. linię 44 obsługiwały zmodernizowane składy 5N + 5ND oraz przegubowce 803N. W drugiej połowie lat 80. sporadycznie pojawiały się również składy 805Na. Przez ostatnie dwa lata linię obsługiwały niemal wyłącznie wagony 803N. W niedzielę wielkanocną 31 marca 1991 r. tramwaje po raz ostatni jeździły do Aleksandrowa Łódzkiego.

 
Nazwa krańcówki Aleksandrów
Rodzaj pętla lewostronna
Początek eksploatacji 21 lipca 1981 r.
Koniec eksploatacji 1 kwietnia 1991 r.
Linie w latach 1981- 1991 44 (21.07.1981 - 1.04.1991)
 

 


Rysunek orientacyjny układu torów pętli na pl. Kościuszki w Aleksandrowie Łódzkim.

 
 

 

803N - 5166 na pętli w Aleksandrowie Łódzkim.
Foto:
Hans Lehnhart. Ze zbiorów Dariusza Walczaka; 1990 r.

 

   

Ostateczna decyzja o likwidacji pętli zapadła w 1995 r. W pierwszej kolejności zdemontowano przewód jezdny sieci trakcyjnej. Następnie zalano asfaltem torowisko na skrzyżowaniu ul. Wojska Polskiego i 11 Listopada oraz w zachodniej jezdni na pl. Kościuszki. Tory w parku stopniowo zarosły trawą, a ich fragmenty widoczne były tylko a alejkach. W 2008 r. zakończono modernizację pl. Kościuszki. Zdemontowano wówczas resztę słupów po sieci trakcyjnej oraz większość torowiska. Pozostawiono jedynie fragment pętli w parku. Tor obłożono betonową kostką. Dzięki jego ekspozycji pamięć o tramwaju w Aleksandrowie wciąż jest żywa.

 

 

Krzyżaki torowe w rozjazdach na pętli. Foto: Wojciech Dębski; 17.08.1997 r.

   

Nieczynny wjazd i wyjazd z pętli na pl. Kościuszki.
Foto:
Wojciech Dębski; 10.1995 r.

Fragment pętli i dawnej mijanki na pl. Kościuszki.
Foto:
Wojciech Dębski; 17.08.1997 r.

   
 

Zarośnięte torowisko i słupy sieci trakcyjnej na nieczynnej pętli w parku na pl. Kościuszki.
Foto:
Wojciech Dębski; 17.08.1997 r.

Fragment nieczynnej pętli na pl. Kosciuszki.
Widok w kierunku zachodnim.
Foto:
Wojciech Dębski; 25.05.2005 r.

   
 

Podczas modernizacji pl. Kościuszki zdemontowano fragment toru, który ocalał pod warstwą asfaltu.
Foto:
Wojciech Dębski; 18.01.2008 r.

Podczas modernizacji pl. Kościuszki zdemontowano fragment toru, który ocalał pod warstwą asfaltu.
Foto:
Wojciech Dębski; 18.01.2008 r.

   
 

 

Fragment parku na pl. Kościuszki z wyeksponowanym torem dawnej pętli tramwajowej.
Foto:
Wojciech Dębski; 23.04.2008 r.

Fragment parku na pl. Kościuszki z wyeksponowanym torem dawnej pętli tramwajowej.
Foto:
Wojciech Dębski; 23.04.2008 r.

   
 

 

Plac Kościuszki po przebudowie z restauracją "Herbrand".
Foto:
Wojciech Dębski; 27.08.2008 r.

 

 

Krańcówki tramwajowe
Strona główna

 

Strona utworzona 31.03.2016
 

© Wojciech Dębski
 Rozpowszechnianie oraz publikacja materiałów zawartych na tej stronie wyłącznie za zgodą autora.