Łódzkie Tramwaje i Autobusy

.

INFORMACJE I CIEKAWOSTKI
STRONA GŁÓWNA  

.

Tramwaje na alei Tadeusza Kościuszki
w latach 1927 - 1950

wstęp

budowa i eksploatacja trasy tramwajowej

linie tramwajowe

Wstęp
Data powstania alei Tadeusza Kościuszki nie jest dokładnie znana. Na planie miasta z 1853 r. nie wykazano jej żadnego fragmentu. Pierwszy odcinek, między obecnymi ulicami Zieloną i Struga, powstał prawdopodobnie w latach 70. XIX wieku. Ulica otrzymała wówczas nazwę Spacerowa. Kolejny odcinek wytyczono w 1888 r. pomiędzy dzisiejszymi ulicami Zamenhofa (wówczas Rozwadowską) i al. Mickiewicza (wówczas św. Anny). Nowy fragment nazwano Nowo-Spacerową. Obie ulice połączono w jeden ciąg pod koniec pierwszej dekady XX w.
Ulica Spacerowa stała się po Piotrkowskiej najbardziej reprezentacyjną ulicą miasta. Ciekawa zabudowa, wybrukowane polnym kamieniem dwie jezdnie oraz urządzony pośrodku deptak dla pieszych - obrośnięty szpalerem drzew kasztanowych - nadawały jej niepowtarzalnego uroku. Łodzianie nazywali ją również Promenadą lub Alejkami.
W 1917 r., w setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki, Rada Miejska zmieniła nazwę ulicy Spacerowej na al. Tadeusza Kościuszki. Nazwa obowiązuje do chwili obecnej.
Tramwaje uruchomiono w 1927 r. na niedługim odcinku, który powstał trochę z konieczności. Gdyby skrzyżowanie ulic Piotrkowskiej, Zielonej i Narutowicza pozwalało na budowę dużego węzła torowego, kto wie, czy historia tramwajów na al. Kościuszki nie zaczynałaby się dopiero w 1950 r., kiedy to wybudowano nową trasę tramwajową na całej jej długości.
W poniższym materiale (oprócz tabeli z wykazem linii) została przybliżona historia pierwszego odcinka trasy tramwajowej z dość nietypowym - jak dla Łodzi - układem torowym z lat 1927 - 1950.

Zdjęcia poniżej przedstawiają opisywany odcinek ul. Spacerowej (Promenady) z czasów, gdy nie kursowały nią jeszcze tramwaje.

1
Opis:
Widok ogólny ul. Spacerowej przy skrzyżowaniu z
ul. Benedykta (obecnie 6 Sierpnia).
Foto: Bronisław Wilkoszewski, przełom XIX i XX w.
2
Opis:
Widok na "dom dochodowy" wybudowany w 1895 r. przy zbiegu ulic Spacerowej i Zielonej.
Foto: Bronisław Wilkoszewski, przełom XIX i XX w.

Budowa i eksploatacja trasy tramwajowej
W czerwcu 1923 r. została podpisana umowa koncesyjna między władzami Łodzi, a zarządem Kolei Elektrycznej Łódzkiej, w której zawarto nowy program rozwoju sieci tramwajowej. Program przewidywał m. in. budowę trasy na ul. Zielonej - od ul. Piotrkowskiej do ul. Leszno (obecnie Żeligowskiego). Budowa tej trasy została zatwierdzona do realizacji w czerwcu 1927 r. Okazało się jednak, że skrzyżowanie ulic Piotrkowskiej, Zielonej i Narutowicza  jest zbyt małe na budowę skomplikowanego węzła torowego ze skrzyżowaniem torów pod kątem prostym i rozjazdami we wszystkich kierunkach. Na budowę nowego węzła wybrano więc najbliżej położone na południe skrzyżowanie ul. Piotrkowskiej z ul. 6 Sierpnia. Tory miały przebiegać właśnie ul. 6 Sierpnia, następnie skręcać w al. Kościuszki do ul. Zielonej.
Poniżej fragment oryginalnego opisu tej trasy z zachowanego dokumentu KEŁ, z dnia 7.05.1927 r., ze zbiorów Archiwum Państwowego w Łodzi.

Ulicą 6 Sierpnia linia pobiegnie prosto do Alei T. Kościuszki dwoma torami. Oś każdego toru znajduje się w odległości 1250 mm od osi ulicy. W Aleję T. Kościuszki skręci w prawo dwoma torami; promienie krzywych na skręcie wyniosą 18 m., zaś krzywych przejściowych – 40 metrów. Aleją T. Kościuszki linia pobiegnie prosto, ale po obu stronach skweru tak, że tory będą zbliżone do skweru, a odległość między osią ulicy a osią toru wynosić będzie 2600 mm. Następnie linia skręci dwoma torami w lewo, w ul. Zieloną, tu promienie krzywych na skręcie wyniosą 17,5 m, zaś krzywych przejściowych - 40 m. (...)

W lipcu 1927 r. przystąpiono do układania torów na ok. 200 metrowym odcinku al. Kościuszki. Trasę oddano do użytku w dniu 26.10.1927 r. Przez kilka lat, mimo eksploatacji tramwajów, charakter ulicy pozostał niezmieniony. Tory ułożono w istniejących jezdniach wybrukowanych polnym kamieniem, dzięki czemu biegnący środkiem deptak oraz towarzyszące mu od lat kasztanowce pozostały nienaruszone.
W dniu 24.06.1930 r. został przyjęty przez Radę Miejską projekt ogólnego planu zabudowy miasta. Silny sprzeciw, głównie ze strony przedstawicieli przemysłu i właścicieli nieruchomości sprawił, że zatwierdzono go dopiero po licznych poprawkach w dniu 28.03.1935 r. Projekt oprócz zmian terytorialnych uwzględniał również rozwój urządzeń komunalnych i socjalno-kulturalnych. W okresie międzywojennym procent dróg z ulepszoną nawierzchnią wzrósł co prawda z ok. 1% do 6%., ale wciąż było to bardzo mało. W zdecydowanej większości łódzkie ulice wybrukowane były "kocimi łbami" lub w ogóle.
Jak dotąd nieznane jest żadne zdjęcie z lat 1927 - 1935 ukazujące tramwaj jadący al. Kościuszki. Na poniższych zdjęciach z tego okresu widać tylko fragmenty skrętów przebiegających bezpośrednio w jezdniach.

 

3
Opis:
Synagoga Postępowa (zniszczona w 1939 r.) przy zbiegu al. Kościuszki i ul. Zielonej. Po prawej fragment toru, którym tramwaje skręcały w kierunku zachodnim.
Foto: Fragment pocztówki obiegowej ze zbiorów Wojciecha Dębskiego.

4
Opis:
Bank Polski na al. Kościuszki.
U dołu fragment toru, którym tramwaje skręcały w ul. 6 Sierpnia, w kierunku wschodnim.
Foto: Fragment pocztówki obiegowej ze zbiorów Wojciecha Dębskiego.

   
W 1935 r. przystąpiono do modernizacji al. Kościuszki. Usunięto stare kamienne nawierzchnie, a ich miejsce zajęły nowe jezdnie wyłożone podłużną kostką klinkierową (którą z kolei w 1956 r. przeniesiono i ułożono na ulicy Jaracza). Przesunięto nieznacznie tory tramwajowe. Na długości 162 m ułożono po obu stronach nowe szyny typu kolejowego (Vignole'a), które przebiegały teraz na wydzielonym pasie przy krawężnikach jezdni.

Stare odcinki toru z jezdni usunięto wraz z przebudową nawierzchni. Sieć trakcyjną podwieszono na słupach stalowo-kratownicowych. Łukowate wysięgniki ze zdobieniami były dość nietypowe dla wizerunku ówczesnej sieci tramwajów miejskich.
W wyniku modernizacji wycięto wszystkie drzewa kasztanowe, które rosły w pasie między deptakiem, a jezdniami. Na ich miejscu posadzono krzaczki włoskich topoli, które rosły tam przez ok. 15 lat - do czasu kolejnej modernizacji. Tak powstał pierwszy w centrum Łodzi fragment trasy z wydzielonym torowiskiem poza jezdnią.

 

5
Opis:
Kostka klinkierowa na ul. Jaracza, która w latach
1935 - 1956 była ułożona na al. Kościuszki.
Foto: Wojciech Dębski; 23.02.2010 r.


 

6
Opis:
Herbrand U107c jako linia 14 tuż po wjechaniu z ul. 6 Sierpnia w al. Kościuszki (Hermann Görring Alle)
Foto: Fragment pocztówki obiegowej ze zbiorów Wojciecha Dębskiego; okres okupacji.

Pierwszą linią kursującą po al. Kościuszki była "siedemnastka". Przed II wojną światową był to najwyższy numer linii tramwajowej w Łodzi. W czasie II wojny światowej linię 17 zastąpiła "czternastka". Zmieniono także nazwę alei na Hermann Görring Alle. Nie wiadomo dokładnie, czy 14 była jedyną kursującą linią w czasie okupacji. Wiadomo natomiast, że ruch tramwajów na tym odcinku utrzymywany był dość regularnie.
W wyniku działań wojennych zniszczono Synagogę, stojącą u zbiegu al. Kościuszki i ul. Zielonej (zobacz foto. 3). Poza tym aleja na tym odcinku przetrwała wojnę bez większych zniszczeń.
Poniższe zdjęcia przedstawiają dawny układ torów i współczesny. Wykonane zostały w podobnych miejscach dla ukazania różnic jakie zaszły na przestrzeni lat.

 

7
Opis:
Al. Kościuszki (Hermann Görring Alle) w okresie okupacji. Widok w kierunku północnym.
Foto: Fragment pocztówki obiegowej
ze zbiorów Wojciecha Dębskiego.

8
Opis:
Al. Kościuszki, widok w kierunku północnym.
Skład 805Na + 805Na - 3327 + 3328 jako linia 16.
Foto: Wojciecha Dębski; 27.04.2009 r.
 

9
Opis:
Aleja Kościuszki (Herman Görring Alle) przy ul. 6 Sierpnia. Skręt w kierunku południowym.
Foto: Fragment pocztówki obiegowej
ze zbiorów Wojciecha Dębskiego.

10
Opis:
Al. Kościuszki przy ul. 6 Sierpnia. Widok w kierunku południowym.
Foto: Wojciech Dębski;  27.04.2009 r.

 

Po wojnie komunikację na al. Kościuszki wznowiono w dniu 22.10.1945 r. Linię 14 zastąpiono "siódemką". Ruch tramwajów wciąż był tam jednak bardzo mały. Linię obsługiwało zaledwie pięć solowych wagonów. Ciekawostką jest fakt, iż były to najczęściej ostatnie egzemplarze starych Herbrandów, kierowanych właśnie na linię 7.
Wkrótce miały nastąpić zmiany. Główna arteria Łodzi, czyli ul. Piotrkowska była wówczas niezwykle przeciążona ruchem kołowym. Rozważano kilka wariantów jej odciążenia zarówno po wschodniej jak i zachodniej stronie. Powstało wiele pomysłów i projektów, z których udało zrealizować się tylko część i to z dużym opóźnieniem. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć była budowa trasy P-P (Północ - Południe). Oto kilka wspomnień prasowych z 1949 r.

Trasa ta będzie miała na celu odciążenie ulicy Piotrkowskiej. Stanowić ma ona arterię przelotową i jednocześnie ułatwi komunikację peryferii ze śródmieściem. Prace nad jej budową rozpoczęto w końcu lata i w chwili obecnej Wydział Komunikacji Zarządu Miejskiego oraz Wydziały: Drogowy i Sieci MZK poszczycić się mogą znacznymi osiągnięciami (...) Trasa będzie biegła ulicami: od Zgierskiej Masarską, Wieńcową, przedłużeniem Stodolnianej do Ogrodowej i Alejami Kościuszki do Żwirki i Piotrkowskiej. Szerokość trasy ma wynosić 35 m. Środkiem wydzielone zostanie torowisko tramwajowe z zieleńcami, po obu bokach urządzone zostaną jezdnie jednokierunkowe i ścieżki dla rowerzystów (...)


Nowe tory układano w miejscu dawnego deptaka, który ostatecznie zlikwidowano. Podczas prac ruch tramwajów wciąż był utrzymywany.
W dniu 21.07.1950 r. wprowadzono uroczyście do eksploatacji nowe wagony tramwajowe produkcji powojennej (typ 2N1). Niestety nie udało się do tego czasu zakończyć budowy trasy P-P, a prace nad jej ukończeniem przeciągnęły się do jesieni. Tramwaje w starym układzie komunikacyjnym po raz ostatni przejechały aleją Kościuszki w dniu 25.10.1950 r. Dzień później linię 7 skierowano ul. Piotrkowską do pl. Wolności i rozpoczęto prace przy budowie i podłączaniu nowego węzła na skrzyżowaniu al. Kościuszki z ul. Zieloną. Jednocześnie zdemontowano odcinki starych torów. Na ich miejscu urządzono pasy zieleni z żywopłotem.
W dniu 7.11.1950 r. oddano do eksploatacji nowe tory na całej długości al. Kościuszki (od ul. Żwirki do ul. Zielonej). Rozpoczął się nowy rozdział tramwajowej historii, a o dawnym układzie komunikacyjnym - trochę nietypowym dla Łodzi - przypominają nieliczne fotografie.
Poniższe zdjęcie wykonano w latach 40. XX w. z nieistniejącego budynku przy zbiegu ul. Zielonej i Zachodniej.

11
Opis:
Widok na al. Kościuszki w kierunku południowym. W głębi na wysokości deptaka widać skręcający w ul. 6 Sierpnia tramwaj.
Foto: Z archiwum PTTK Łódź, druga połowa lat 40. XX w.

Linie tramwajowe
Tabela zawiera wykaz linii i lata ich eksploatacji na wszystkich odcinkach alei T. Kościuszki.

 
Numer linii Odcinek trasy z lat
1927 - 1950
Odcinki trasy wybudowane w 1950 r.
Zielona - 6. Sierpnia
(lata eksploatacji)
Zielona - Struga
(lata eksploatacji)
Struga - Mickiewicza
(lata eksploatacji)
Mickiewicza - Żwirki
(lata eksploatacji)
2 - Kursuje od 1952 Kursuje od 1952 Kursuje od 1952
3 - 1950 - 1960
Kursuje od 2001
1950 - 1960
Kursuje od 2001
1950 - 1960
Kursuje od 2001
6 - Kursuje od 1960 Kursuje od 1960 Kursuje od 1960
7 1945 - 1950 1950 - 2000 1950 - 2000 1950 - 2000
10 - 1952 - 1978 1952 - 1978 -
11 - Kursuje od 1951 Kursuje od 1951 Kursuje od 1951
11A - 2004 - 2008 2004 - 2008 2004 - 2008
12 - 1952 - 1960
1968 - 1978
- -
14 1939 - 1945 1968 - 1978 1968 - 1978 1968 - 1978
15 - 1952 1952 1952
16 - Kursuje od 2008 Kursuje od 2008 Kursuje od 2008
16A   Kursuje od 2008 Kursuje od 2008 Kursuje od 2008
17 1927 - 1939 - - -
18 - - - 1952 - 1967
19 - 1960 - 2000 1978 - 2000 1978 - 2000
21 - 1950 - 2000 1950 - 2000 1950 - 2000
23 - 1970? - 1977 1970? - 1977 -
24 - 1958 - 1974 - -
25 - 1996 - 1998 1996 - 1998 -
101 - 1951 - 1970 - -
102 - 1960 - 1970 1960 - 1970 1960 - 1970
104 - 1955 - 1970
1974 - 1985
1955 - 1970 -
105 - 1968 - -
Strona dodana 12.05.2010 r.

INFORMACJE I CIEKAWOSTKI
STRONA GŁÓWNA  

.

Opracowanie: Wojciech Dębski
©
Rozpowszechnianie oraz publikacja materiałów zawartych na tej stronie wyłącznie za zgodą autora.