Łódzkie tramwaje i autobusy

Tabor tramwajowy
Strona główna

Wagon silnikowy GE58 "Berlinka"
1900 - 1960

 

GE58 "Berlinka" - 5 na krańcówce w Aleksandrowie Łódzkim. Foto ze zbiorów MKM MPK-Łódź; lata 30. XX w.

 

Typ:
GE58 "Berlinka"
Producent:
Union Elektricitäts-Gesellschaft, Berlin
Lata budowy: 1900 - 1901
Ilość pojazdów: 16
Numery taborowe: 1 - 16
Pierwszy przydział:
ŁWEKD (zajezdnie Chocianowice, Helenówek)
Ostatni Przydział:
MPK Łódź (zajezdnia Helenówek)
Data wpisu pierwszego pojazdu:
17.01.1900
Data skreślenia ostatniego pojazdu: 20.05.1960

Długość wagonu: 10880 mm
Szerokość wagonu: 2015 mm
Wysokość wagonu: 3300 mm
Ciężar własny: 14300 kg
Ilość miejsc siedzących: 30, po modernizacji 36
Ilość miejsc stojących: 21
Typ silnika/moc: GE58 B4/2 x 23,6 kW
Wózek dwuosiowy: 2
Rozstaw osi: brak danych
Średnica kół tocznych: 840 mm i 640 mm
 
 

Budowa

Szkielet nadwozia był drewniany, oparty na drewnianej ostoi wykonanej z masywnych dębowych belek. Nad wózkami i pod pomostami zastosowano stalowe wzmocnienia. Pudło usztywniały napinane wewnętrzne ściągacze z prętów i płaskowników stalowych. Ściany boczne i pomostowe wykonano z blachy grubości 2 mm, którą przykręcono do drewnianego szkieletu. Podłoga z desek o grubości 30 mm przytwierdzona była do ostoi. Nadwozie osadzono na dwóch skrętnych wózkach. Każdy z nich wyposażony był w dwie osie o średnicach kół 840 mm i 640 mm oraz w silnik typu GE58 B4. Od typu silnika przyjęto także określenie dla typu wagonu.
Dach był w całości drewniany, lekko owalny, pokryty kilkoma warstwami płótna nasyconego farbą wodoodporną. W środkowej części, na długości przedziału pasażerskiego, znajdował się świetlik dachowy z uchylnymi okienkami. Na środku zamontowano rolkowy odbierak prądu. Wagon wyposażony był w hamulec silnikowy oraz ręczny klockowy, służący do umiejscawiania. Motorniczy uruchamiał je za pomocą korb.
Osobliwością "Berlinek" był ich przedział pasażerski, dzielony na trzy części, z których niespełna 1/3 zajmował przedział II klasy. Za nim znajdował się przedział bagażowy - posiadał on własne drzwi zewnętrzne. Największy przedział klasy III zajmował prawie 2/3 powierzchni. Przedziały II i III klasy różniły się od siebie siedzeniami. Te w wyższej klasie były wyposażone w pluszowe poduszki.
Okna ścian bocznych - na przemian szerokie i wąskie -  osadzono w ramach, przy czym otwierane przesuwnie do dołu były tylko te wąskie. Pomosty z przodu były oszklone i nie posiadały drzwi. Ławki dla pasażerów usytuowano "plecami" do okien.
 

Eksploatacja

Wagony dostarczyła do Łodzi firma Russische Elektricitäts Gessellschaft "Union", która rosyjskim oddziałem UEG - Union Elektricitäts- Gesellschaft z Berlina. W Łodzi potocznie nazywano je "Berlinkami". Wszystkie wagony przywieziono koleją na początku 1901 r. bez wyposażenia elektrycznego, które w Łodzi zamontowano pod nadzorem specjalistów z UEG.
Wagony rozdzielono między dwie zajezdnie ŁWEKD. Część stacjonowała na Chocianowicach i obsługiwała linię pabianicką, druga część trafiła na Helenówek do obsługi linii zgierskiej.

 

 

Dostawa nowych GE58 do Łodzi.
Na pierwszym planie wozy nr 10 i 9.
Foto: ze zbiorów MKM MPK-Łódź; 01.1901 r.

 

Rozładunek nowych wagonów GE58 w Łodzi.
Foto: ze zbiorów MKM MPK-Łódź; 01.1901 r.

     

"Berlinki", jak do tej pory, były najdłużej eksploatowanymi wagonami silnikowymi w historii łódzkich tramwajów. Włączono je do ruchu w dniu 17 stycznia 1901 r. wraz z uruchomieniem pierwszej podmiejskiej linii z Łodzi do Pabianic. Dwa dni później otworzono kolejną trasę z Łodzi do Zgierza. Przez blisko 10 lat obsługę na tych trasach zapewniały wyłącznie te wagony. W tym okresie posiadały one dodatkowy przedział, w którym wożono bagaże i przesyłki pocztowe. W 1910 r. Łódzkie Wąskotorowe Elektryczne Koleje Dojazdowe uruchomiły dwie kolejne linie podmiejskie - do Aleksandrowa Łódzkiego i Konstantynowa Łódzkiego. Również i tam jako pierwsze pojechały wagony tego typu.
Wagony dopuszczone do ruchu tymczasowego w styczniu 1901 r. nie posiadały oświetlenia z przodu. Biorąc pod uwagę okres zimowy z długimi wieczorami, brak oświetlenia ulicznego i przeszklony z przodu pomost, jazda w takich warunkach wydawała się wręcz niemożliwa. Montażu reflektorów na dachu dokonano zapewne dość szybko, jednak zdjęcia z otwarcia linii pabianickiej jednoznacznie potwierdzają fakt, że wagony takowego oświetlenia w dniu dopuszczenia do ruchu nie posiadały.
Kolejnym ulepszeniem był montaż dodatkowego dzwonka ostrzegawczego. Umieszczony dzwonek na korbie hamulca ręcznego, na wzór wagonów miejskich, okazał się zbyt cichy. Tramwaje miejskie nie posiadały przeszklonych pomostów i takie rozwiązanie się sprawdzało. Tymczasem w "Berlinkach" przednia szyba dość skutecznie tłumiła dźwięk, dlatego w celu poprawienia bezpieczeństwa, zamontowano dodatkowy dzwonek z czaszą umieszczoną na zewnątrz przedniej burty.
Pierwszych zmian konstrukcyjnych dokonano jeszcze przed 1910 r. Na pomostach zamontowano drzwi zewnętrzne oraz przedłużono stopnie wejściowe tak, aby podczas jazdy umożliwić konduktorowi przejście między wagonami. Zlikwidowano przedział bagażowo-pocztowy, a miejsce wewnątrz przeznaczono dla III klasy. Dodatkowe boczne drzwi zlikwidowano, wstawiając w ich miejsce okno.
"Berlinki", do momentu zakupu w 1928 r. czteroosiowych Lilpopów, kursowały na wszystkich zelektryfikowanych podmiejskich trasach. Po 1929 r. dokonano podziału taboru między zajezdniami ŁWEKD. Podział miał ułatwić pracę i usprawnić obsługę zaplecza technicznego. Nowe Lilpopy przydzielono na Helenówek, U104 trafiły na Chocianowice, natomiast "Berlinki" przejęły głównie obsługę linii aleksandrowskiej (Helenówek) oraz linii konstantynowsko-lutomierskiej (Brus). Podział ten utrzymał się w zasadzie do końca eksploatacji wozów czteroosiowych starego typu, choć z pewnością zdarzały im się kursy na "nie swoich" trasach.
Pod koniec lat 20. XX w. rolkowe odbieraki prądu zastąpiono uniwersalnymi pantografami. Z przodu na burcie zamontowano reflektor główny. Na początku lat 30. przedziały pasażerskie II i III klasy wyposażono w ogrzewanie. W okresie okupacji przebudowano ostatecznie ściany boczne wagonu, likwidując niesymetryczne, łukowato zwieńczone okna w drewnianych ramach. Zastąpiły je prostokątne okna w ramach mosiężnych.

 

 
Nowe wagony GE58, jeszcze przed wprowadzeniem do ruchu, w niewykończonej hali zajezdni Chocianowice.
Foto: ze zbiorów MKM MPK-Łódź; 01.1901 r.
  GE58 "Berlinka - 8 z doczepą GE na krańcówce
przed budynkiem Magistratu w Pabianicach.
Foto: ze zbiorów MKM MPK-Łódź; ok. 1905 r.
     

 

Pamiątkowe zdjęcie obsługi tramwaju.
GE58 "Berlinka" - 1 + doczepny U104 na linii lutomierskiej.
Foto: ze zbiorów Wojciecha Dębskiego; koniec lat 30. XX w.

 

GE58 "Berlinka" - 1 + doczepny U104 na linii lutomierskiej.
Łódź, ul. Legionów.
Foto: Emil Konrad; ok. 1940 r.

     

 

GE58 "Berlinka" - 10 + doczepny U104 na linii lutomierskiej. Łódź, pl. Wolności.
Foto: Emil Konrad. Ze zbiorów MKM MPK-Łódź; ok. 1940 r.

 

GE58 "Berlinka" - 15 + doczepny GE - 105 na linii aleksandrowskiej. Łódź, pl. Wolności.
Foto: Emil Konrad. Ze zbiorów MKM MPK-Łódź; ok. 1940 r.

     
   

   

GE58 "Berlinka" - 1016 (ex 16) po modernizacji na linii aleksandrowskiej jako pociąg dodatkowy w relacji Żabieniec - Kochanówka. Łódź, pętla Żabieniec (zachodnia).
Foto: Peter Boehm. Ze zbiorów Łukasza Stefańczyka; 08.1958 r.

     

Po zakończeniu II wojny światowej zajezdnie obsługujące do tej pory wyłącznie linie podmiejskie, zaczęły stopniowo przejmować również obsługę linii miejskich. Na prośbę zakładów pracy, czy szkół, uruchamiano również dodatki specjalne. Co jakiś czas "Berlinki" pojawiały się na takich liniach również w centrum Łodzi.
Dość istotne zmiany konstrukcyjne miały miejsce - jak się okazało - w czasie ostatnich remontów kapitalnych, które wykonywano wagonom w połowie lat 50 XX w. Przebudowano wówczas całkowicie konstrukcję dachu, nadając mu beczkowaty kształt. Pod koniec dekady wagony zaczęto wycofywać z eksploatacji. Poniżej przydział wagonów w pierwszej połowie 1958 r.
Brus - 1001, 1003, 1004, 1005, 1006, 1007, 1008, 1009, 1012, 1013, 1014.
Helenówek - 1002, 1010, 1011, 1015, 1016.

28 maja 1958 r. skreślono z inwentarza pierwszy pojazd tego typu. Był to wóz 1003 z Brusa. Do końca 1958 r. wyłączono z użytku kolejne dwa wagony - 1002 z Helenówka oraz 1004 z Brusa. W dniu 21 stycznia 1960 r. wycofano na Brusie ostatnie trzy "Berlinki" - 1001, 1006, 1012. Przez kilka kolejnych miesięcy na inwentarzu zajezdni Helenówek figurował ostatni pasażerski przedstawiciel tej serii - 1011. Skreślono go 20 maja 1960 r.
Po zakończeniu eksploatacji osiem wagonów przeznaczono na gospodarcze. Najczęściej pełniły rolę ruchomych magazynów. Najdłużej - do 30 listopada 1963 r. - wykorzystywano wozy 1007, 1008 i 1016. Kilka wagonów trafiło również do osób prywatnych jako altany. Być może najdłużej istniejącym egzemplarzem był 1009, który co najmniej do połowy lat 70. stał na jednej z konstantynowskich działek (dawniej w Srebrnej). Do czasów obecnych nie zachował się żaden egzemplarz.

 



W sierpniu 1963 r. na ul. Bielańskiej przy bloku nr 11 oddano do użytku świetlicę
dla dzieci  pod nazwą "Jacek i Agatka". Za świetlicę posłużyło nadwozie "Berlinki".
Zdjęcie opublikowano w "Dzienniku Łódzkim" - 3.09.1963 r.
 

 

Stany inwentarzowe

Rok

Stan na koniec roku

Wpisano sztuk

Numery taborowe pojazdów przyjętych na inwentarz

Skreślono sztuk

Numery taborowe pojazdów skreślonych z inwentarza

1901 16 16

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16

-

 

1902 16 -   -  
1903 16 -   -  
1904 16 -

 

-  
1905 16 -   -

 

1906 16 -   -  
1907 16 -   -  
1908 16 -   -  
1909 16 -   -  
1910 16 -   -  
1911 16 -   -  
1912 16 -   -  
1913 16 -   -  
1914 16 -   -  
1915 16 -   -  
1916 16 -   -  
1917 16 -   -  
1918 16 -   -  
1919 16 -   -  
1920 16 -   -  
1921 16 -   -  
1922 16 -   -  
1923 16 -   -  
1924 16 -   -  
1925 16 -   -  
1926 16 -   -  
1927 16 -   -  
1928 16 -   -  
1929 16 -   -  
1930 16 -   -  
1931 16 -   -  
1932 16 -   -  
1933 16 -   -  
1934 16 -   -  
1935 16 -   -  
1936 16 -   -  
1937 16 -   -  
1938 16 -   -  
1938 16 -   -  
1939 16 -   -  
1940 16 -   -  
1941 16 -   -  
1942 16 -   -  
1943 16 -   -  
1944 16 -   -  
1945 16 -   -

 

1946 16 -   -  
1947 16 -   -  
1948 16 -   -  

W 1948 r. numery wagonów zmieniono na czterocyfrowe.

1949 16 -   -  
1950 16 -   -  
1951 16 -   -  
1952 16 -   -  
1953 16 -   -  
1954 16 -   -  
1955 16 -   -  
1956 16 -   -  
1957 16 -   -  
1958 13 -   3

1002, 1003, 1004

1959 6 -   7

1005, 1007, 1008, 1010, 1013, 1014, 1016

1960 - -   6

1001, 1006, 1009, 1011, 1012, 1015

   

Tabor tramwajowy
Strona główna
 

Strona utworzona 01.06.2009
 

© Wojciech Dębski
 Rozpowszechnianie oraz publikacja materiałów zawartych na tej stronie wyłącznie za zgodą autora.